Muhammad Rahim
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 924–925-b. — ziyouz.com
Muhammad Rahim MUHAMMAD RAHIM, Muhammad Rahimbiy otaliq (1709— 1758.24.3) — manğitlar sulolasining asosçisi, quşbegi, Buxoro xoni (1756—58). Muhammad Hakimbiynmng öğli. Otasining kömagi b-n Aştarxoniylardan Abulfayzxon saroyida yuqori lavozimlarda xizmat qilgan. Eron hukmdori Nodirşohning Buxoroga hujumidan keyin mamlakatda uning mavqei yanada oşgan va Abulfayzxonning qiziga uylangan. Buxoroning ob-röli kişilaridan 12000 nafarga boş bölib, ularni oq uylik sifatida Eron poytaxti — Maşhadga olib kelgan. Keyinçalik kattaqörğonlik Ibodullohbiy boşçiligida xitoyqipçoq qavmlari kötargan isyonni bostiriş uçun Nodirşohning buyruği b-n Buxoroga qaytadi (1745) va quşbegi — boş vazir lavozimini egallaydi. Aynan şu paytdan boşlab u Buxoro xonliginiig amaldagi hukmroniga aylangan. M.R. buyruği b-n 1747 y.da Abulfayzxon Mir Arab madrasasi hujralaridan birida öldiriladi. Taxtga Abdulmöminxon (hukmronligi: 1747— 51), Ubaydullaxon III ibn Abdulmöminxon (hukmronligi: 1751—54), Şerğozi (hukmronligi: 1754—56) ni ötqazib, bu qöğirçoq xonlar davrida markaziy hokimiyatga böysunişni xohlamayotgan Miyonkol, Nurota, Urgut, Jizzax, Öratepa, Xöjand, Toşkent, Şaxrisabz, Boysun, Hisor, Qubodiyon va b. bekliklar ustiga yuriş qilib, ularni böysundiradi. Burqut, bahrin, kenagas, qipçoq, yuz, saroy va b. qavmlarni mamlakatning turli hududlariga köçirib, xonlikning yaxlitligi va xavfsizligi uçun izçil kuraşgan. Uruşlar tufayli vayron bölgan Darğom kanalini qayta tiklattirgan. Buxoro ş.ning mudofaa devori mustahkamlanib, bal. 2 m.li yangi devor qurilgan (1752—53). M. R. Buxoro taxtiga rasmiy ravişda xon bölib ötirgaç (1756.16.12), manğitlar sulolasining xukmronligi boşlandi. U Xiva xonligidagi siyosiy nizolardan foydalanib, taxtga öz odamlarini ötqazgan. Buxorolik tarixçi Mirzo Abdulazim Somiy Böstoniyning yozişiça, Ğijduvon tumanidan qaytayotganda yödda vafot etgan. Buxorodagi Şohrud anhori böyida, Mozor darvozasidagi Abu Bakr Tarxon qabristonida dafn etilgan.
Ly.:Mirza Abdal' azim Sami, Tarixi salatini mangitiyya, M., 1962; Özbekiston davlatçiligi tarixi oçerklari, T., 2001.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУҲАММАД РАҲИМ, Муҳаммад Раҳимбий оталиқ (1709— 1758.24.3) — манғитлар сулоласининг асосчиси, қушбеги, Бухоро хони (1756—58). Муҳаммад Ҳакимбийнмнг ўғли. Отасининг кўмаги б-н Аштархонийлардан Абулфайзхон саройида юқори лавозимларда хизмат қилган. Эрон ҳукмдори Нодиршоҳнинг Бухорога ҳужумидан кейин мамлакатда унинг мавқеи янада ошган ва Абулфайзхоннинг қизига уйланган. Бухоронинг об-рўли кишиларидан 12000 нафарга бош бўлиб, уларни оқ уйлик сифатида Эрон пойтахти — Машҳадга олиб келган. Кейинчалик каттақўрғонлик Ибодуллоҳбий бошчилигида хитойқипчоқ қавмлари кўтарган исённи бостириш учун Нодиршоҳнинг буйруғи б-н Бухорога қайтади (1745) ва қушбеги — бош вазир лавозимини эгаллайди. Айнан шу пайтдан бошлаб у Бухоро хонлигинииг амалдаги ҳукмронига айланган. М.Р. буйруғи б-н 1747 й.да Абулфайзхон Мир Араб мадрасаси ҳужраларидан бирида ўлдирилади. Тахтга Абдулмўминхон (ҳукмронлиги: 1747— 51), Убайдуллахон III ибн Абдулмўминхон (ҳукмронлиги: 1751—54), Шерғози (ҳукмронлиги: 1754—56) ни ўтқазиб, бу қўғирчоқ хонлар даврида марказий ҳокимиятга бўйсунишни хоҳламаётган Миёнкол, Нурота, Ургут, Жиззах, Ўратепа, Хўжанд, Тошкент, Шахрисабз, Бойсун, Ҳисор, Қубодиён ва б. бекликлар устига юриш қилиб, уларни бўйсундиради. Бурқут, баҳрин, кенагас, қипчоқ, юз, сарой ва б. қавмларни мамлакатнинг турли ҳудудларига кўчириб, хонликнинг яхлитлиги ва хавфсизлиги учун изчил курашган. Урушлар туфайли вайрон бўлган Дарғом каналини қайта тиклаттирган. Бухоро ш.нинг мудофаа девори мустаҳкамланиб, бал. 2 м.ли янги девор қурилган (1752—53). М. Р. Бухоро тахтига расмий равишда хон бўлиб ўтиргач (1756.16.12), манғитлар сулоласининг хукмронлиги бошланди. У Хива хонлигидаги сиёсий низолардан фойдаланиб, тахтга ўз одамларини ўтқазган. Бухоролик тарихчи Мирзо Абдулазим Сомий Бўстонийнинг ёзишича, Ғиждувон туманидан қайтаётганда йўдда вафот этган. Бухородаги Шоҳруд анҳори бўйида, Мозор дарвозасидаги Абу Бакр Тархон қабристонида дафн этилган.
Лй.:Мирза Абдал’ азим Сами, Тарихи салатини мангитиййа, М., 1962; Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари, Т., 2001.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.