Muhammad so-dik Koşğariy
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 926-b. — ziyouz.com
Muhammad so-dik Koşğariy (Qaşqariy) (1740— Qaşqar — 1849) — tarixçi, faylasuf, tilşu-nos olim, adib va şoir. Qaşqardagi «Soçiya» madrasasida dunyoviy va diniy ilmlar, arab, fors tillari, şarq mumtoz adabiyotini mukammal egallagan. M.S.K. «Tazkirai azizon» («Azizlar tazkirasi») (1768-69), 1844 y.da yozilgan «Tazkirai Ashob ul-qahf» («Ğor egalari tazkirasi») va «Risolai kasbdor» («Kosiblar risolasi») kabi asarlar muallifi. «Tazkirai azizon» da Maxdumi A'zam va uning avlodlarining Şarqiy Turkiston — Yorkend xonligi (1465—1759) dagi fa-oliyati, Yorkend xonligining 16—18-a.dagi siyosati, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniyat tarixini yoritib bergan. Asarda Naqşbandiya tariqati vakillari va ularning tariqatlari töğrisida muhim ma'lumotlar berilgan. M.S.K. falsafa va ped.ga oid asarlar ham yozgan. M.S.K. tilşunos olim va usta tarjimon. Tabariyning «Tarixi Tabariy» hamda Muhammad Haydarnnng «Tarixi Raşidiy» asarlarini fors tilidan turk (uyğur) tiliga tarjima qilgan. Tarixiy asarlarning turkiy tarjimasi Markaziy Osiyo, Turkiston, Kavkaz, Kaspiy dengizining jan. etagi, Tibet, Şim. Hindiston va Afğonistonda yaşayotgan xalqlar tarixini örganişda muhim ahamiyatga ega. M.S.K. «Sodiq» taxallusi b-n turk va fors tillarida ğazal, muxammas, ruboiy, masnaviy, qit'alar yaratgan. M.S.K. adib sifatida öz zamonasida yaşab ijod etgan yozuvçi, şoirlar ijodi haqida bizga yangi-yangi ma'lumotlar beradi. Öşa qimmatli ma'lumotlar asosida uyğur mumtoz adabiyoti tarixi yangi namoyandalar b-n töldirildi. M.S.K. Qaşqardagi Yusuf Xos Hojib maqbarasi oldidagi «Oq mozor» qabristoniga dafn etilgan.
Omonbek Jalilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУҲАММАД СО-ДИК КОШҒАРИЙ (Қашқарий) (1740— Қашқар — 1849) — тарихчи, файласуф, тилшу-нос олим, адиб ва шоир. Қашқардаги «Сочия» мадрасасида дунёвий ва диний илмлар, араб, форс тиллари, шарқ мумтоз адабиётини мукаммал эгаллаган. М.С.К. «Тазкираи азизон» («Азизлар тазкираси») (1768-69), 1844 й.да ёзилган «Тазкираи Асҳоб ул-қаҳф» («Ғор эгалари тазкираси») ва «Рисолаи касбдор» («Косиблар рисоласи») каби асарлар муаллифи. «Тазкираи азизон» да Махдуми Аъзам ва унинг авлодларининг Шарқий Туркистон — Ёркенд хонлиги (1465—1759) даги фа-олияти, Ёркенд хонлигининг 16—18-а.даги сиёсати, ижтимоий-иқтисодий ва маданият тарихини ёритиб берган. Асарда Нақшбандия тариқати вакиллари ва уларнинг тариқатлари тўғрисида муҳим маълумотлар берилган. М.С.К. фалсафа ва пед.га оид асарлар ҳам ёзган. М.С.К. тилшунос олим ва уста таржимон. Табарийнинг «Тарихи Табарий» ҳамда Муҳаммад Ҳайдарнннг «Тарихи Рашидий» асарларини форс тилидан турк (уйғур) тилига таржима қилган. Тарихий асарларнинг туркий таржимаси Марказий Осиё, Туркистон, Кавказ, Каспий денгизининг жан. этаги, Тибет, Шим. Ҳиндистон ва Афғонистонда яшаётган халқлар тарихини ўрганишда муҳим аҳамиятга эга. М.С.К. «Содиқ» тахаллуси б-н турк ва форс тилларида ғазал, мухаммас, рубоий, маснавий, қитъалар яратган. М.С.К. адиб сифатида ўз замонасида яшаб ижод этган ёзувчи, шоирлар ижоди ҳақида бизга янги-янги маълумотлар беради. Ўша қимматли маълумотлар асосида уйғур мумтоз адабиёти тарихи янги намояндалар б-н тўлдирилди. М.С.К. Қашқардаги Юсуф Хос Ҳожиб мақбараси олдидаги «Оқ мозор» қабристонига дафн этилган.
Омонбек Жалилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.