Muhammad Yoqub çingiy
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 920-b. — ziyouz.com
Muhammad Yoqub çingiy (17 a. 2-yarmi — 18-a. boşlari, Hindiston) — luğatşunos olim. Boburiylar sulolasi vakillaridan Avrangzeb hukmronligidavri (1658—1707)dayaşagan. M. Yo. Ç. tarjimai holi böyiça uning saroyda xizmat qilgani, «Kelurnoma» nomli özbekça-forsça luğat tuzganidan boşqa ma'lumot mavjud emas. Uşbu luğat 15 bobdan iborat bölib, uning 1 —14-boblarida 400 ga yaqin turkiy (özbekça) fe'llar arab alifbosi tartibida har biri 15 tagaça şaklda berilgan. Mac, aytmoq fe'li asosiy şakl sifatida keltirilib, undan keyin aytti — aytiptur — aytur — aytibidi — aytadur — aytmadi — aytmaptur — aytmas — aytmabidi — aytmadur — ayt — aytma — aytarbiz — aytmasbiz kabi zamon va mayl şakllari forsça tarjimasi b-n berilgan. Luğatning sönggi, 15— bobi, öz navbatida, 9 ta qismga bölinadi: bunda 820 ga yaqin söz va şakllar mavzu guruhlariga bölib berilgan.
M.Yo.Ç. «Kelurnoma»ni tuzişda 17-a. da Hindistonda yaşagan turkiyzabon aholining oğzaki nutqidagi luğaviy birliklarni qamrab olişga harakat qilgan. Bunday birliklarning aksariyati hoz. özbek tilida ham qöllansa, ayrimlari (arna, atan, aça, egaçi, engak, but, ildirim va b.) özbek tili şevalarida uçraydi, ba'zi birlari esa arxaiklaşib, hoz. özbek tilida qöllanmaydi. Luğatning 2 ta qölyozma nusxasi mavjud bölib, ularning biri Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti qölyozmalar fondida (inv. №5052), ikkinçisi Britaniya muzeyida saqlanadi.
Ad.: Muhammad Yakub Çingi, Kelurname (staroözbeksko-persidskiy slovar XVIII v.). Vvedeniye, transkripsiya, perevod teksta, glossariy A. Ibragimovoy, T., 1982.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУҲАММАД ЁҚУБ ЧИНГИЙ (17 а. 2-ярми — 18-а. бошлари, Ҳиндистон) — луғатшунос олим. Бобурийлар сулоласи вакилларидан Аврангзеб ҳукмронлигидаври (1658—1707)даяшаган. М. Ё. Ч. таржимаи ҳоли бўйича унинг саройда хизмат қилгани, «Келурнома» номли ўзбекча-форсча луғат тузганидан бошқа маълумот мавжуд эмас. Ушбу луғат 15 бобдан иборат бўлиб, унинг 1 —14-бобларида 400 га яқин туркий (ўзбекча) феъллар араб алифбоси тартибида ҳар бири 15 тагача шаклда берилган. Mac, айтмоқ феъли асосий шакл сифатида келтирилиб, ундан кейин айтти — айтиптур — айтур — айтибиди — айтадур — айтмади — айтмаптур — айтмас — айтмабиди — айтмадур — айт — айтма — айтарбиз — айтмасбиз каби замон ва майл шакллари форсча таржимаси б-н берилган. Луғатнинг сўнгги, 15— боби, ўз навбатида, 9 та қисмга бўлинади: бунда 820 га яқин сўз ва шакллар мавзу гуруҳларига бўлиб берилган.
М.Ё.Ч. «Келурнома»ни тузишда 17-а. да Ҳиндистонда яшаган туркийзабон аҳолининг оғзаки нутқидаги луғавий бирликларни қамраб олишга ҳаракат қилган. Бундай бирликларнинг аксарияти ҳоз. ўзбек тилида ҳам қўлланса, айримлари (арна, атан, ача, эгачи, энгак, бут, илдирим ва б.) ўзбек тили шеваларида учрайди, баъзи бирлари эса архаиклашиб, ҳоз. ўзбек тилида қўлланмайди. Луғатнинг 2 та қўлёзма нусхаси мавжуд бўлиб, уларнинг бири Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-ти қўлёзмалар фондида (инв. №5052), иккинчиси Британия музейида сақланади.
Ад.: Муҳаммад Якуб Чинги, Келурнаме (староўзбекско-персидский словарь XVIII в.). Введение, транскрипция, перевод текста, глоссарий А. Ибрагимовой, Т., 1982.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.