Muhammadali xalfa Sobir öğli

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 933–934-b. — ziyouz.com

Muhammadali xalfa Sobir öğli MUHAMMADALI XALFA SOBIR ÖĞLI, Dukçi eşon, Madali eşon (1856, Farğona viloyati Çimyon qişloği — 1898.12.6, Andijon) — Andijan qözğoloninng rahbari. Örta hol dehqon va hunarmand Muhammad Sobir xalfa oilasida tuğilgan. Ajdodlari asli qaşqarlik bölgan. 10 yoşlarida ota-onasi b-n Mingtepa (hoz. Andijon viloyati Marhamaş tumani hududi) yaqinidagi Tojik qişloğiga köçib kelişgan. M.x.S.ö. mustaqil öqib, islom ilmini, arab va fors tillarini örgangan.

1876 y.da akasi Muhammadsoqi b-n Poytuğda yaşovçi nufuzli ulamo Sultonxon töra eşon xizmatiga kirib, uning eng yaqin şogirdiga aylangan. Paxsakaşlik va duk (yik)çilik b-n şuğullangan, tabiblik ham qilgan.

1886—88 y.larda u Makkaga borib, haj amalini bajargan. Turkiy tilda «Ibrat ulğofiliyn» («Ğofillar uçun ibrat kitobi») asarini yozgan. Asar pandnasihat tarzida bölib, tasavvuf ğoyalari tarğib qilingan.

M.x.S.ö. Asaka, Şahrixon, Marğilon, Öş aholisi, xususan, çorvador qavmlar örtasida obrö-e'tiborli bölgan. Bu vaqtda uning minglab muridlari bor edi. 1879 y.da u turk sultoni Abdulhamid II ga maktub yozib, Farğona vodiysida Rossiya imperiyasi yuritgan mustamlakaçilik siyosatini qoralaydi va diplomatik yöllar orqali Rossiya imperatori Nikolay II ga ta'sir qilişini söraydi.

Bu davrda ulkadagi mustamlakaçilik siyosati tufayli keng mehnatkaşlar ommasi ğoyat qaşşoqlaşibgina qolmay, milliy va diniy qadriyatlar ham oyoq osti qilina boşlangan edi. Mahalliy aholi huquqsizlik, zulm va zöravonliqsan azob çekardi. Xalq noroziligining jilovlab bölmaydigan darajada kuçayib ketganligini körgan M.x.S.ö. Farğona viloyatining turli bölislaridan kelgan vakillar b-n kengaş ötkazib, bir vaqtda qözğolon kötarişga çaqirdi. Qözğolon 1898 y. 17 mayda Andijon harbiy lageriga hujum qilişdan boşlandi. Lekin boşqa joyga unça yoyilmay, tezda mağlubiyatga uçradi.

19 mayda keçqurun M.x.S.ö. qölga olinib, 5 ta yaqin safdoşi b-n Andijonda dorga osilgan. Uning oila a'zolari (onasi, xotinlari, farzandlari, jiyani Musulmonqul va b.) Penzaga sur-gun qilingan. Eşonning mol-mulki, jumladan 755 ta nodir qölyozma kitoblari musodara qilingan. Mingtepa qişloği töplardan öqqa tutilib, örnida rus mujiklari uçun Russkoye selo qasabasi (posyolkasi) qurilgan.

Andijon qözğoloni mustamlakaçilik zulmiga qarşi bölsa ham, M.x.S.ö. boşçiligidagi qözğolonçilar diniy ğoyalar (jihod va ğazovot) b-n maydonga çiqişgan edi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МУҲАММАДАЛИ ХАЛФА СОБИР ЎҒЛИ, Дукчи эшон, Мадали эшон (1856, Фарғона вилояти Чимён қишлоғи — 1898.12.6, Андижон) — Андижан қўзғолониннг раҳбари. Ўрта ҳол деҳқон ва ҳунарманд Муҳаммад Собир халфа оиласида туғилган. Аждодлари асли қашқарлик бўлган. 10 ёшларида ота-онаси б-н Мингтепа (ҳоз. Андижон вилояти Марҳамаш туманы ҳудуди) яқинидаги Тожик қишлоғига кўчиб келишган. М.х.С.ў. мустақил ўқиб, ислом илмини, араб ва форс тилларини ўрганган.

1876 й.да акаси Муҳаммадсоқи б-н Пойтуғда яшовчи нуфузли уламо Султонхон тўра эшон хизматига кириб, унинг энг яқин шогирдига айланган. Пахсакашлик ва дук (йик)чилик б-н шуғулланган, табиблик ҳам қилган.

1886—88 й.ларда у Маккага бориб, ҳаж амалини бажарган. Туркий тилда «Ибрат улғофилийн» («Ғофиллар учун ибрат китоби») асарини ёзган. Асар панднасиҳат тарзида бўлиб, тасаввуф ғоялари тарғиб қилинган.

М.х.С.ў. Асака, Шаҳрихон, Марғилон, Ўш аҳолиси, хусусан, чорвадор қавмлар ўртасида обрў-эътиборли бўлган. Бу вақтда унинг минглаб муридлари бор эди. 1879 й.да у турк султони Абдулҳамид II га мактуб ёзиб, Фарғона водийсида Россия империяси юритган мустамлакачилик сиёсатини қоралайди ва дипломатик йўллар орқали Россия императори Николай II га таъсир қилишини сўрайди.

Бу даврда улкадаги мустамлакачилик сиёсати туфайли кенг меҳнаткашлар оммаси ғоят қашшоқлашибгина қолмай, миллий ва диний қадриятлар ҳам оёқ ости қилина бошланган эди. Маҳаллий аҳоли ҳуқуқсизлик, зулм ва зўравонлиқцан азоб чекарди. Халқ норозилигининг жиловлаб бўлмайдиган даражада кучайиб кетганлигини кўрган М.х.С.ў. Фарғона вилоятининг турли бўлисларидан келган вакиллар б-н кенгаш ўтказиб, бир вақтда қўзғолон кўтаришга чақирди. Қўзғолон 1898 й. 17 майда Андижон ҳарбий лагерига ҳужум қилишдан бошланди. Лекин бошқа жойга унча ёйилмай, тезда мағлубиятга учради.

19 майда кечқурун М.х.С.ў. қўлга олиниб, 5 та яқин сафдоши б-н Андижонда дорга осилган. Унинг оила аъзолари (онаси, хотинлари, фарзандлари, жияни Мусулмонқул ва б.) Пензага сур-гун қилинган. Эшоннинг мол-мулки, жумладан 755 та нодир қўлёзма китоблари мусодара қилинган. Мингтепа қишлоғи тўплардан ўққа тутилиб, ўрнида рус мужиклари учун Русское село қасабаси (посёлкаси) қурилган.

Андижон қўзғолони мустамлакачилик зулмига қарши бўлса ҳам, М.х.С.ў. бошчилигидаги қўзғолончилар диний ғоялар (жиҳод ва ғазовот) б-н майдонга чиқишган эди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.