Muhandislik-Geologik rayonlaştiriş
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 940–941-b. — ziyouz.com
Muhandislik-Geologik rayonlaştiriş — muhandislik va geologik şaroitlari öxşaş bölgan yer maydonlarini rayonlarga böliş. M-g.r.da quriladigan inşootlarning turlari, ulardan foydalanişga salbiy va ijobiy ta'sir qiluvçi geologik, geomorfologik, gidrogeologik ma'lumotlar hamda tabiiy va inson faoliyati b-n boğliq jarayonlar asos qilib olinadi. Rayonlaştirilayotgan hududlar tektonik strukturalaridan kelib çiqib regionlarga, geomorfologik tuzilişiga köra viloyatlarga, toğ jinslarining majmuiga qarab r-nlarga va yer osti suvlarining tarkibi, toğ jinslarining xossalari, geologik jarayonlar faolligi hisobga olinib kiçikroq maydonlarga bölib çiqiladi.
M.-g.r. umumiy va maxsus rayonlaştirişga bölinadi. Umumiy rayonlaştiriş xaritalari loyixalaştirişning dastlabki bosqiçida katta maydonlarga (respublika, viloyat miqyosida) barça turdagi qurilişlar va özlaştiriladigan r-nlar uçun tuziladi. Mas, Özbekiston va uning özlaştirilgan ayrim qismlari (Mirzaçöl, Qarşi çöli, Kökorol, Dalvarzin, Surxondaryo vodiysi hududlari) umumiy rayonlaştirilgan.
Maxsus rayonlaştiriş esa ayrim tipdagi qurilişlar — şahar va qişloqlarni joylaştiriş va quriş, avtomobil, t.y. va yuqori vol-tli elektr uzatiş simlarini ötkaziş, gidroenergetika inşootlarini quriş böyiça, yer osti foydali qazilmalarni qazib oliş şaroitlariga köra amalga oşiriladi. Bulardan taşqari, M.-g.r. hududlarining öziga xos tabiiy şaroitlari böyiça ham bajariladi. Lyoss va lyossimon jinslarning çökiş darajasi, karst va suffozion ğovaklarning tarqalişi va rivojlanişi, köçkilarning turlari va tarqalişi, seysmik va mikroseysmik holatlari hisobga olinadi.
Özbekistondagi çöl va toğ oldi zonalarini özlaştirişda M.-g.r. işlariga olimlardan Ğ. O.Mavlonov, A. I. Islomov, R.A.Niyozov, S.M.Qosimov va b. salmokli hissa qöşgan.
Ad:. Lomtadze V. D., Injenernaya geologiya, L., 1988.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУҲАНДИСЛИК-ГЕОЛОГИК РАЙОНЛАШТИРИШ — муҳандислик ва геологик шароитлари ўхшаш бўлган ер майдонларини районларга бўлиш. М-г.р.да қуриладиган иншоотларнинг турлари, улардан фойдаланишга салбий ва ижобий таъсир қилувчи геологик, геоморфологик, гидрогеологик маълумотлар ҳамда табиий ва инсон фаолияти б-н боғлиқ жараёнлар асос қилиб олинади. Районлаштирилаётган ҳудудлар тектоник структураларидан келиб чиқиб регионларга, геоморфологик тузилишига кўра вилоятларга, тоғ жинсларининг мажмуига қараб р-нларга ва ер ости сувларининг таркиби, тоғ жинсларининг хоссалари, геологик жараёнлар фаоллиги ҳисобга олиниб кичикроқ майдонларга бўлиб чиқилади.
М.-г.р. умумий ва махсус районлаштиришга бўлинади. Умумий районлаштириш хариталари лойихалаштиришнинг дастлабки босқичида катта майдонларга (республика, вилоят миқёсида) барча турдаги қурилишлар ва ўзлаштириладиган р-нлар учун тузилади. Мас, Ўзбекистон ва унинг ўзлаштирилган айрим қисмлари (Мирзачўл, Қарши чўли, Кўкорол, Далварзин, Сурхондарё водийси ҳудудлари) умумий районлаштирилган.
Махсус районлаштириш эса айрим типдаги қурилишлар — шаҳар ва қишлоқларни жойлаштириш ва қуриш, автомобиль, т.й. ва юқори воль-тли электр узатиш симларини ўтказиш, гидроэнергетика иншоотларини қуриш бўйича, ер ости фойдали қазилмаларни қазиб олиш шароитларига кўра амалга оширилади. Булардан ташқари, М.-г.р. ҳудудларининг ўзига хос табиий шароитлари бўйича ҳам бажарилади. Лёсс ва лёссимон жинсларнинг чўкиш даражаси, карст ва суффозион ғовакларнинг тарқалиши ва ривожланиши, кўчкиларнинг турлари ва тарқалиши, сейсмик ва микросейсмик ҳолатлари ҳисобга олинади.
Ўзбекистондаги чўл ва тоғ олди зоналарини ўзлаштиришда М.-г.р. ишларига олимлардан Ғ. О.Мавлонов, А. И. Исломов, Р.А.Ниёзов, С.М.Қосимов ва б. салмокли ҳисса қўшган.
Ад:. Ломтадзе В. Д., Инженерная геология, Л., 1988.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.