Muhandislik geologiyasi

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 938–939-b. — ziyouz.com

Muhandislik geologiyasi -geologiyaning Yer pusti yuqori qatlamlarining hoz. geologik şaroitlari va dinamikasini muhandislikquriliş va b. xöjalik tadbirlari nuqtai nazaridan örganadigan sohasi.

M.g.ning asosiy vazifasi — geologiyaning turli inşootlarni loyihalaş, quriş va undan foydalaniş b-n boğliq amaliy masalalarni yeçiş. Şuningdek, M.g. geografik muhitdan oqilona foydalaniş va uni muhofaza qilişda muhim rol öynaydi. M.g.ning ilmiy yönalişlari: muhandislikgruntşunoslik — toğ jin-slarining tarkibi va muhandislik-geologik xossalarini tabiiy joylaşgan yerida va lab. da örganadi. Regional gruntşunoslik yaxşi rivojlangan bölib, alohida toğ jinslari va tuproqning M.g. xususiyatlari va tarqaliş qonuniyatlarini tadqiq etadi; m u handislik geodinamikasi — tabiat hodisalari va odamlarning muhandislik va xöjalik faoliyati b-n boğliq özgariş va jarayonlar (surilmalar, sel, karst, çökiş va h.k.)ni örganadi va ularning oldini oliş, bartaraf etiş haqida tavsiyalar işlab çiqadi; regional M.g. — Yer pusti turli qismlarida muhandislik-geologik şaroitlarining özgariş qonuniyatlari xarakterini örganadi. Şuningdek, muhandislik geoekologiyasi, seysmologiya, şaxarlar, dengiz M.g. va b. rivojlanmoqda. M.g. xaritalarida barça geologik omillar körsatiladi.

Inşootlarning zamini haqidagi bilimlar qadim zamonlardan töplab kelingan. Qadimda mahobatli saroylar, maqbara va minoralar, gidrotexnika inşootlari, ibodatxonalar qurişdan oldin muhandislar amaliy tajribalari va ustoz-şogird vorisligi asosida quriliş böladigan yerni puxta örganib, inşootlarga salbiy ta'sir körsa-tuvçi çökiş, yer qimirlaş, suv bosiş kabi jarayonlar hisobga olingan, ularni oldini oliş uçun zaruriy çoralar körilgan. M.g. amaliyotiga rioya qilib tiklangan yodgorliklardan Misr ehromlari, Hindiston va Hindixitoydagi ibodatxonalar, Xiva, Buxoro, Toşkent, Samarqand, Şahrisabz va b. qadimgi şaharlardagi Madrasa, minora va b. me'moriy inşootlarning aksariyati hozirgaça saqlangan. M.g.ning Yevropada paydo bölişi va rivojlanişi 19-a. ning 2-yarmida, t. y., tunnel, köprik, metropolitenlar qurilişi b-n boğliq bölgan.

Özbekistonda M.g.ning rivojlanişi irrigatsiya inşootlari (Katta Farğona, «Döstlik» va b. kanallar), gidrotexnika inşootlari (Çirçiq — Bözsuv GESlar kaskadi, Çorvoq suv ombori va GES), Mirzaçöl, Dalvarzin, Qarşi çöllarini özlaştiriş, eski şaharlarni qayta quriş, yangi şaharlar bunyod etiş b-n boğliq böldi. M.g. 20- a. 30-yillaridan tez rivojlana borib, alohida fanga aylandi. Toş-kentda 1927 y.dan turli loyihalaş taşkilotlari tarkibida M.g. bölimlari, geologiya muassasalarida otryadlar va h.k. bölgan. 1952 y. «Özbekgidrogeologiya» tresti va uning tarkibida M.g.ekspeditsiyasi, 1960 y.daToşkentda Gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi ilmiy tadqiqot in-ti («Gidroingeo») taşkil etildi. Özbekistonda M.g. sohasidagi tadqiqotlar va ilmiy işlanmalar jahon andozasidan kam emas. M.g. rivojiga K. Terdagi (AQŞ), M. Arnold (Fransiya), D. Smit (Angliya), R. Volter (Germaniya), F. P. Savarenskiy, V. A. Priklonskiy (RF), Özbekistonda O. K. Lange, F. O. Mavlonov, K. P. Pölatov, E. V. Mavlonov va b. hissa qöşganlar.

Ad:. Qodirov E. V., Şermatov M. Ş., Akbarov X. A., Mavlonov E. V., Odilov A. A., Tabiiy muhitni muqofazalaşning geologik asoslari, T., 1999; Nazarov M. 3., Injenerlik geologiyasi, T., 1985; Ergaşev I., Injenerlik geologiyasi va gidrogeologiya, T., 1990.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МУҲАНДИСЛИК ГЕОЛОГИЯСИ -геологиянинг Ер пусти юқори қатламларининг ҳоз. геологик шароитлари ва динамикасини муҳандисликқурилиш ва б. хўжалик тадбирлари нуқтаи назаридан ўрганадиган соҳаси.

М.г.нинг асосий вазифаси — геологиянинг турли иншоотларни лойиҳалаш, қуриш ва ундан фойдаланиш б-н боғлиқ амалий масалаларни ечиш. Шунингдек, М.г. географик муҳитдан оқилона фойдаланиш ва уни муҳофаза қилишда муҳим роль ўйнайди. М.г.нинг илмий йўналишлари: муҳандисликгрунтшунослик — тоғ жин-сларининг таркиби ва муҳандислик-геологик хоссаларини табиий жойлашган ерида ва лаб. да ўрганади. Регионал грунтшунослик яхши ривожланган бўлиб, алоҳида тоғ жинслари ва тупроқнинг М.г. хусусиятлари ва тарқалиш қонуниятларини тадқиқ этади; м у ҳандислик геодинамикаси — табиат ҳодисалари ва одамларнинг муҳандислик ва хўжалик фаолияти б-н боғлиқ ўзгариш ва жараёнлар (сурилмалар, сел, карст, чўкиш ва ҳ.к.)ни ўрганади ва уларнинг олдини олиш, бартараф этиш ҳақида тавсиялар ишлаб чиқади; регионал М.г. — Ер пусти турли қисмларида муҳандислик-геологик шароитларининг ўзгариш қонуниятлари характерини ўрганади. Шунингдек, муҳандислик геоэкологияси, сейсмология, шахарлар, денгиз М.г. ва б. ривожланмоқда. М.г. хариталарида барча геологик омиллар кўрсатилади.

Иншоотларнинг замини ҳақидаги билимлар қадим замонлардан тўплаб келинган. Қадимда маҳобатли саройлар, мақбара ва миноралар, гидротехника иншоотлари, ибодатхоналар қуришдан олдин муҳандислар амалий тажрибалари ва устоз-шогирд ворислиги асосида қурилиш бўладиган ерни пухта ўрганиб, иншоотларга салбий таъсир кўрса-тувчи чўкиш, ер қимирлаш, сув босиш каби жараёнлар ҳисобга олинган, уларни олдини олиш учун зарурий чоралар кўрилган. М.г. амалиётига риоя қилиб тикланган ёдгорликлардан Миср эҳромлари, Ҳиндистон ва Ҳиндихитойдаги ибодатхоналар, Хива, Бухоро, Тошкент, Самарқанд, Шаҳрисабз ва б. қадимги шаҳарлардаги Мадраса, минора ва б. меъморий иншоотларнинг аксарияти ҳозиргача сақланган. М.г.нинг Европада пайдо бўлиши ва ривожланиши 19-а. нинг 2-ярмида, т. й., туннель, кўприк, метрополитенлар қурилиши б-н боғлиқ бўлган.

Ўзбекистонда М.г.нинг ривожланиши ирригация иншоотлари (Катта Фарғона, «Дўстлик» ва б. каналлар), гидротехника иншоотлари (Чирчиқ — Бўзсув ГЭСлар каскади, Чорвоқ сув омбори ва ГЭС), Мирзачўл, Далварзин, Қарши чўлларини ўзлаштириш, эски шаҳарларни қайта қуриш, янги шаҳарлар бунёд этиш б-н боғлиқ бўлди. М.г. 20- а. 30-йилларидан тез ривожлана бориб, алоҳида фанга айланди. Тош-кентда 1927 й.дан турли лойиҳалаш ташкилотлари таркибида М.г. бўлимлари, геология муассасаларида отрядлар ва ҳ.к. бўлган. 1952 й. «Ўзбекгидрогеология» трести ва унинг таркибида М.г.экспедицияси, 1960 й.даТошкентда Гидрогеология ва муҳандислик геологияси илмий тадқиқот ин-ти («Гидроингео») ташкил этилди. Ўзбекистонда М.г. соҳасидаги тадқиқотлар ва илмий ишланмалар жаҳон андозасидан кам эмас. М.г. ривожига К. Тердаги (АҚШ), М. Арнольд (Франция), Д. Смит (Англия), Р. Вольтер (Германия), Ф. П. Саваренский, В. А. Приклонский (РФ), Ўзбекистонда О. К. Ланге, F. О. Мавлонов, К. П. Пўлатов, Э. В. Мавлонов ва б. ҳисса қўшганлар.

Ад:. Қодиров Э. В., Шерматов М. Ш., Акбаров X. А., Мавлонов Э. В., Одилов А. А., Табиий муҳитни муқофазалашнинг геологик асослари, Т., 1999; Назаров М. 3., Инженерлик геологияси, Т., 1985; Эргашев И., Инженерлик геологияси ва гидрогеология, Т., 1990.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.