Muhiddinxöja qozi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 943-b. — ziyouz.com
Muhiddinxöja qozi (1841 -Toşkent —1902 y. mart) — özbek ma'rifatparvari. Sönggi Toşkent qozikaloni — Hakimxöja öğli. Toşkent, Buxoro madrasalarida tahsil olgan. Toşkentning Sebzor dahasidagi Isaxonxöja madrasasida mudarrislik qilgan. Toşkent rus askarlari tomonidan qamal qilinib aholi qirilib ketiş arafasida turgan. 1865 y. iyunida M.q. Abulqosim eşon, Solihbek oxund va öz otasining topşiriğiga köra, ğoyat xavfli vaziyatda MX. Çernyayev qarorgo-higa borgan, unga maxsus maktub topşirib, şaharni nisbatan yengil şartlar b-n taslim bölişi tadbirlarini körgan. Otasi vafotidan söng, 60-y.lar oxiridan — Sebzor dahasi qozisi. 80-y.lar boşida Sattorxon, keyinroq Furqat b-n yangi özbek ma'rifatpar-varligiga asos solişda qatnaşgan, zamonaviy ilm-fan, texnika va ilğor madaniyat tarğiboti b-n şuğullangan. M.q. 1884 y.dan «Turkiston viloyatining gazeti» b-n hamkorlik qilib, ilk özbek publitsistlaridan biri si-fatida tanilgan. M.q. ötmiş madaniy obidalarini avaylab saqlaşga jiddiy e'tibor qaratgan. Şarafiddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma» asarining jahonda yagona mukammal nusxasi M.q. va avlodlari sa'yharakati b-n bizgaça yetib kelgan va respublikamiz mustaqillikka erişgaç, tölaligiça naşr etilgan.
M.q. 1886 y. Sebzor dahasidagi 3son rus-tuzem maktabini qurdirgan va umrining oxirigaça unga faxriy nozir bölgan. Ma'rifatparvarlik faoliyati, şuningdek, 1892 y. «vabo qözğoloni»ga xayrixoxdigi uçun M.q. çor ma'murlarining köplab ta'qib va tazyiklariga uçragan, şunga qaramay öz ilğor ğoyalariga sodiq qolgan.
Ad.: Yusupov Ş., Özbek ma'rifatparvarlik adabiyoti va Furqat, T., 1992; Tarix va adab böstoni, T., 2003.
Şarif Yusupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУҲИДДИНХЎЖА ҚОЗИ (1841 -Тошкент —1902 й. март) — ўзбек маърифатпарвари. Сўнгги Тошкент қозикалони — Ҳакимхўжа ўғли. Тошкент, Бухоро мадрасаларида таҳсил олган. Тошкентнинг Себзор даҳасидаги Исахонхўжа мадрасасида мударрислик қилган. Тошкент рус аскарлари томонидан қамал қилиниб аҳоли қирилиб кетиш арафасида турган. 1865 й. июнида М.қ. Абулқосим эшон, Солиҳбек охунд ва ўз отасининг топшириғига кўра, ғоят хавфли вазиятда MX. Черняев қарорго-ҳига борган, унга махсус мактуб топшириб, шаҳарни нисбатан енгил шартлар б-н таслим бўлиши тадбирларини кўрган. Отаси вафотидан сўнг, 60-й.лар охиридан — Себзор даҳаси қозиси. 80-й.лар бошида Сатторхон, кейинроқ Фурқат б-н янги ўзбек маърифатпар-варлигига асос солишда қатнашган, замонавий илм-фан, техника ва илғор маданият тарғиботи б-н шуғулланган. М.қ. 1884 й.дан «Туркистон вилоятининг газети» б-н ҳамкорлик қилиб, илк ўзбек публицистларидан бири си-фатида танилган. М.қ. ўтмиш маданий обидаларини авайлаб сақлашга жиддий эътибор қаратган. Шарафиддин Али Яздийнинг «Зафарнома» асарининг жаҳонда ягона мукаммал нусхаси М.қ. ва авлодлари саъйҳаракати б-н бизгача етиб келган ва республикамиз мустақилликка эришгач, тўлалигича нашр этилган.
М.қ. 1886 й. Себзор даҳасидаги 3сон рус-тузем мактабини қурдирган ва умрининг охиригача унга фахрий нозир бўлган. Маърифатпарварлик фаолияти, шунингдек, 1892 й. «вабо қўзғолони»га хайрихохдиги учун М.қ. чор маъмурларининг кўплаб таъқиб ва тазйикларига учраган, шунга қарамай ўз илғор ғояларига содиқ қолган.
Ад.: Юсупов Щ., Ўзбек маърифатпарварлик адабиёти ва Фурқат, Т., 1992; Тарих ва адаб бўстони, Т., 2003.
Шариф Юсупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.