«Muhokamat ul-luğatayn»
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 945–946-b. — ziyouz.com
«Muhokamat ul-luğatayn» («Ikki til muhokamasi», 1499) — Alişer Navoiynint tilşunoslikka oid asarlaridan biri. Navoiy «M.ul-l.»da özbek tilining boyligini, qudratini, öşa zamonning adabiy tillari qatoridan örin olişga qodir va haqli ekanligini ilmiy tomondan isbotladi. Asarda özbek (turkiy) va fors tillari unli tovuşlar, leksika va morfologiya doirasida özaro qiyoslanadi. Dastlab har ikki tildagi unlilar qiyoslanganda, şoir fors tilida unlilar soni çeklanganligi, özbek tilida esa unlilar bir qança ma'no fark,lovçi variantlarga ega ekanligi va ular uzaro uzunqisqaligi b-n ajralib turişini dalillar orqali körsatib bergan.
Alişer Navoiy özbek va fors tillari leksikasini qiyoslaş uçun tabi-at manzaralari, uy-rözğor buyumlari, ov jarayoni, hayvon va quşlarning turlari kabi juda köp sohaga oid yuzlab sözlarni keltirib, bu sözlarning mukrbalasi forsçada yökligini, forslar köpinça öşa özbekça sözlarning özini işlatişlarini ta'kidlab, özbek tilining boy imkoniyatlarini har tomonlama körsatgan. Mana şunday fikrlaridan ayrimlari: «...xöblarning köz va qoşlari orasinki, qaboğ derlar, forsiyda bu uzvning oti yöqtur..».
Alişer Navoiy sözlarning köp ma'-noliligi, sinonimlar jihatidan ham özbek tilining imkoniyati kengligini, ularning şe'riyatda turli nozik ma'nolarni ifodalaşdagi ahamiyatini (ot, it, tuş, yon, yoq, bor, soğin, tuz, kök kabi sözlar talqinida) körsatadi. Navoiy grammatik jihatdan ham özbek tili fors tiliga nisbatan ba'zi imkoniyatlarga ega ekanligini tahlil etadi. Ma'lumki, qaysi til ma'-noni qisqa yöl b-n ifodalay olsa, şu til rivojlangan til hisoblanadi. Özbek tilining rivojlangan til ekanligini şoir zaruriy misollar b-n körsatib beradi. Mas, özbek tilida birgalik nisbat qisqagina -ş affiksi orqali yasaladi: «va masdarğa bir şin harfi ilhaq qilmoq bila ul maqsudni topibdurlar. Andoqki çopişmoq va topişmoq va quçuşmoq va öpuşmoq va bu şoye lafzdur». Forslar bu ma'noni söz birikmasi orqali ifodalaydilar. Navoiy şaxs oti yasovçi qöşimçaning xususiyatini 30 ga yaqin söz misolida isbotlab (qörçi, suvçi, nayzaçi, yurtçi, quşçi, barsçi, qöyçi, turnaçi, kiyikçi va h.k.), özbek tilining söz yasaş va fikr ifodalaş jihatidan ham öziga xos imkoniyati mavjudligini körsatgan.
Navoiy özbek tilining boyligi va qudratini, ifodaviy imkoniyatini asosli tahlil etib, quyidagi xulosaga keladi: özbek tilida bu xildagi nozik ma'noli suz va iboralar köp, ammo «bu kunga deginça heç kişi haqiqatiğa muloxaza qilmoğon jihatidan bu yaşurun qolibdur... hunarsiz turkning sitam zarif yigitlari osonliqqa böla forsiy alfoz bila nazm ayturğa maşğul bölubturlar». Şuning uçun Navoiy özbek şoirlarini uz tilida ijod qilişga da'vat etadi.
Naşri: Navoiy, Asarlar [15 j.li], 14- j., T., 1967; Navoiy, Mukammal asarlar töplami [20 j.li], 16-j., T., 2000.
Ergaş Umarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«МУҲОКАМАТ УЛ-ЛУҒАТАЙН» («Икки тил муҳокамаси», 1499) — Алишер Навоийнинт тилшуносликка оид асарларидан бири. Навоий «М.ул-л.»да ўзбек тилининг бойлигини, қудратини, ўша замоннинг адабий тиллари қаторидан ўрин олишга қодир ва ҳақли эканлигини илмий томондан исботлади. Асарда ўзбек (туркий) ва форс тиллари унли товушлар, лексика ва морфология доирасида ўзаро қиёсланади. Дастлаб ҳар икки тилдаги унлилар қиёсланганда, шоир форс тилида унлилар сони чекланганлиги, ўзбек тилида эса унлилар бир қанча маъно фарк,ловчи вариантларга эга эканлиги ва улар узаро узунқисқалиги б-н ажралиб туришини далиллар орқали кўрсатиб берган.
Алишер Навоий ўзбек ва форс тиллари лексикасини қиёслаш учун таби-ат манзаралари, уй-рўзғор буюмлари, ов жараёни, ҳайвон ва қушларнинг турлари каби жуда кўп соҳага оид юзлаб сўзларни келтириб, бу сўзларнинг мукрбаласи форсчада йўклигини, форслар кўпинча ўша ўзбекча сўзларнинг ўзини ишлатишларини таъкидлаб, ўзбек тилининг бой имкониятларини ҳар томонлама кўрсатган. Мана шундай фикрларидан айримлари: «...хўбларнинг кўз ва қошлари орасинки, қабоғ дерлар, форсийда бу узвнинг оти йўқтур..».
Алишер Навоий сўзларнинг кўп маъ-нолилиги, синонимлар жиҳатидан ҳам ўзбек тилининг имконияти кенглигини, уларнинг шеъриятда турли нозик маъноларни ифодалашдаги аҳамиятини (от, ит, туш, ён, ёқ, бор, соғин, туз, кўк каби сўзлар талқинида) кўрсатади. Навоий грамматик жиҳатдан ҳам ўзбек тили форс тилига нисбатан баъзи имкониятларга эга эканлигини таҳлил этади. Маълумки, қайси тил маъ-нони қисқа йўл б-н ифодалай олса, шу тил ривожланган тил ҳисобланади. Ўзбек тилининг ривожланган тил эканлигини шоир зарурий мисоллар б-н кўрсатиб беради. Мас, ўзбек тилида биргалик нисбат қисқагина -ш аффикси орқали ясалади: «ва масдарға бир шин ҳарфи илҳақ қилмоқ била ул мақсудни топибдурлар. Андоқки чопишмоқ ва топишмоқ ва қучушмоқ ва ўпушмоқ ва бу шое лафздур». Форслар бу маънони сўз бирикмаси орқали ифодалайдилар. Навоий шахс оти ясовчи қўшимчанинг хусусиятини 30 га яқин сўз мисолида исботлаб (қўрчи, сувчи, найзачи, юртчи, қушчи, барсчи, қўйчи, турначи, кийикчи ва ҳ.к.), ўзбек тилининг сўз ясаш ва фикр ифодалаш жиҳатидан ҳам ўзига хос имконияти мавжудлигини кўрсатган.
Навоий ўзбек тилининг бойлиги ва қудратини, ифодавий имкониятини асосли таҳлил этиб, қуйидаги хулосага келади: ўзбек тилида бу хилдаги нозик маъноли суз ва иборалар кўп, аммо «бу кунга дегинча ҳеч киши ҳақиқатиға мулохаза қилмоғон жиҳатидан бу яшурун қолибдур... ҳунарсиз туркнинг ситам зариф йигитлари осонлиққа бўла форсий алфоз била назм айтурға машғул бўлубтурлар». Шунинг учун Навоий ўзбек шоирларини уз тилида ижод қилишга даъват этади.
Нашри: Навоий, Асарлар [15 ж.ли], 14- ж., Т., 1967; Навоий, Мукаммал асарлар тўплами [20 ж.ли], 16-ж., Т., 2000.
Эргаш Умаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.