Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Muhtarama Nosirova

    Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 309–311-b. — ziyouz.com

    Nosirova Muhtarama (1925.1.7, Qarşi) — Özbekiston xalq artisti (1964). 1941 y.dan Mulla Töyçi Toşmuhamedov nomidagi Qaşqadaryo viloyat musiqali drama teatrining aktrisasi. «Ğunçalar» (3. Fatxullin) spektaklidagi Nigor N.ning sahnada yaratgan ilk obrazidir. N. sahnaviy joziba, mayin va ta'sirli ovozga ega bölgani sababli musiqali dramalarda ham katta muvaffaqiyat qozondi: Layli (Xurşid; T. Sodikrv, N. Mironov, «Layli va Majnun»), Şirin (Xurşid; G. Muşel, V. Uspenskiy, «Farhod va Şirin»), Zuhra (S. Abdulla; T. Jalilov, «Tohir va Zuxra») va b. Ayni çogda dramalarda Jamila, Xolisxon (Hamza, «Boy ila xizmatçi», «Xolisxon»), Guli (Uyğun, I. Sulton, «Alişer Navoiy»), Hur ona (A. Oripov, «Jannatga yöl»), Qurbongul (Fitrat, «Abul-fayzxon»), Muştipar ona (M. Xalil, «Sehrli uzuk»), Aziza (A. Şalomayev, «Oqibat»), Ona (Ş. Pardayev, «Sönggi qurbon») kabi rollarni ijro etdi. «Qadimda bölgan ekan» (1995) fil-mida Momo rolini öynadi. «Şuxrat» medali b-n takdirlangan (2001). NOSIROVA Halima (1913.7.12, Qöqon yaqinidagi Toğliq qişloği — 2003.3.1, Toşkent) — opera xonandasi (lirik-dramatik soprano), özbek xonandalik san'atining yirik namoyandasi. Özbekiston xalq artisti (1937). Bokuteatr-texnikumi (1924—27), Moskva özbek opera studiyasi (1934—37)da ta'lim olgan. Toşkent konservatoriyasini tugatgan (1977; 1977—82 y.larda Şarq musiqasi kafedrasida pedagog). Mumtoz opera hamda milliy sahna ijroçilikan'analarini N. Nejdanova, N. Golovanov, M. Uyğur, M. Muhamedov, T. Jalilov va b. ustozlardan özlaştirgan.

    Faoliyatini aktrisa sifatida 1927 y.dan Özbek davlat namuna sayyor truppasida boşlab, Mariya Antonovna (N. Gogol, «Revizor»), Malikai Turandot (K. Gotssi, «Malikai Turandot») kabi rollarni ijro etgan. 1929—39 y.larda Özbek davlat musiqali teat-ri, 1939— 86 y.larda Navoiy teatrining yetakçy yakkaxon xonandasi. Noyob, öziga xos şirali va keng diapazonli ovoz, sahnaviy iste'dodga ega bölgan N. «Halima» (Ğ. Zafariy), «Arşin mol olon» (U. Xojibekov), «Layli va Majnun» (Xurşid; T. Sodiqov musiqasi), «Farqod va Şirin» (Xurşid; V. Uspenskiy), «Gulsara» (K. Yaşin va M. Muhamedov; R. Glier) kabi musiqali spektakllarda boş rollarni ijro etib şuhrat qozongan.

    N.ning musiqali drama teatri sahnasida erişgan muvaffaqiyatlari özbek opera ijroçiligining yuzaga kelişiga turtki böldi. 1938 y. Özbek davlat musiqali teatrida saxnalaşti-rilgan Ye. Brusilovskiyning «Er Tarğin» operasidagi Oqjunus obrazi N.ning birinçi opera partiyasi edi. N. ilk özbek operalari — «Böron» (G. Vasilenko va M. Aşrafiy, 1939)da Norgul, «Layli va Majnun» (T. Sodi-qov va R. Glier, 1940)da Layli kabi boş rollarni ijro etgan. Keyinçalik u «Uluğbek» (A. Kozlovskiy, 1942) ope-rasida Sin Dun Fan, «Karmen» (J. Vize, 1944, özbek tilida) da Karmen, «Tohir va Zuxra» (T. Jalilov va V. Brovsin, 1949)da Zuxra, «Gulsara» (R. Glier va T. Sodikrv, 1949)da Gulsara kabi obrazlar yaratdi. Gulsara partiyasida N. milliy kuylaş san'atini opera ijroçiligiga uzviy boğlaşga muvaffaq böldi. Keyinçalik bu hol N. yaratgan barça rollar talqinining asosiy xususiyatiga aylandi.

    «Maysaraning işi» (S. Yudakov)dagi boş qahramon talqinida özbek opera sahnasidagi ilk hajviy obrazni yaratdi. Maysaraga xos lirik va komik holatlar işonarli namoyon böldi. N.ning Zaynab (T. Sodiqov, Yu. Rajabiy, D. Zokirov va B. Zeydman, «Zaynab va Omon»), Saodat (S. Boboyev, «Hamza»), Bahor (M. Yusupov, «Xorazm qöşiği»), Xadiça xola (Ya. Sabzanov, «Qaytiş») obrazlari faoliyatining sönggi yillari mahsulidir.

    N.ning konsert repertuaridan özbek mumtoz musiqa merosi namunalari kat-ta örin olgan: «Uşşoq», «Dugoh», «Çorgoh», «Samarqand uşşoği», «Çapandozi Navo» kabi maqom yöllari, «Çaman içra» va b. A. Kozlovskiy ovoz va simfonik orkestr uçun qayta işlagan «Özgança», «Gulyuz içra», «Fiğon» va, ayniqsa, «Tanavor» aşulalarninglirikdramatikjihati N. ij-rosida yanada teranlaşdi. «Men özbek qiziman», «Mehnat ahli» (F. Boruxo-va b-n birgalikda katta aşula yöli-da) va b. zamonaviy aşulalarni, «Özbek qizi ovozi» (M. Leviyev), «Xuş kelibsiz» (Sayfi Jalil) singari kompo-zitorlarning qöşiklarini kötarinki ruxla tarannum etgan. Boşqa xalqlar (tojik, qozoq, arman, ozarbayjon, xitoy, rus, ukrain kabi) qöşiqlari ham N. repertuaridan örin olgan. Osiyo, Amerika va Yevropa mamlakatlarida ga-strolda bölgan. Davlat mukofotlari (1946,1951, 1968), Hamza nomidagi Özbekiston Davlat mukofoti laureati (1971), «Buyuk xizmatlari uçun» ordeni (2000) b-n mukofotlangan.

    As: Men özbek qiziman, T., 1968.

    Ad:Saidov A., Halima Nosirova, T., 1974; Xamidova M., Xalima Nasirova, T., 1995.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    НОСИРОВА Муҳтарама (1925.1.7, Қарши) — Ўзбекистон халқ артисти (1964). 1941 й.дан Мулла Тўйчи Тошмуҳамедов номидаги Қашқадарё вилоят мусиқали драма театрининг актрисаси. «Ғунчалар» (3. Фатхуллин) спектаклидаги Нигор Н.нинг саҳнада яратган илк образидир. Н. саҳнавий жозиба, майин ва таъсирли овозга эга бўлгани сабабли мусиқали драмаларда ҳам катта муваффақият қозонди: Лайли (Хуршид; Т. Содикрв, Н. Миронов, «Лайли ва Мажнун»), Ширин (Хуршид; Г. Мушель, В. Успенский, «Фарҳод ва Ширин»), Зуҳра (С. Абдулла; Т. Жалилов, «Тоҳир ва Зухра») ва б. Айни чогда драмаларда Жамила, Холисхон (Ҳамза, «Бой ила хизматчи», «Холисхон»), Гули (Уйғун, И. Султон, «Алишер Навоий»), Ҳур она (А. Орипов, «Жаннатга йўл»), Қурбонгул (Фитрат, «Абул-файзхон»), Муштипар она (М. Халил, «Сеҳрли узук»), Азиза (А. Шаломаев, «Оқибат»), Она (Ш. Пардаев, «Сўнгги қурбон») каби ролларни ижро этди. «Қадимда бўлган экан» (1995) филь-мида Момо ролини ўйнади. «Шухрат» медали б-н такдирланган (2001). НОСИРОВА Ҳалима (1913.7.12, Қўқон яқинидаги Тоғлиқ қишлоғи — 2003.3.1, Тошкент) — опера хонандаси (лирик-драматик сопрано), ўзбек хонандалик санъатининг йирик намояндаси. Ўзбекистон халқ артисти (1937). Бокутеатр-техникуми (1924—27), Москва ўзбек опера студияси (1934—37)да таълим олган. Тошкент консерваториясини тугатган (1977; 1977—82 й.ларда Шарқ мусиқаси кафедрасида педагог). Мумтоз опера ҳамда миллий саҳна ижрочиликанъаналарини Н. Нежданова, Н. Голованов, М. Уйғур, М. Муҳамедов, Т. Жалилов ва б. устозлардан ўзлаштирган.

    Фаолиятини актриса сифатида 1927 й.дан Ўзбек давлат намуна сайёр труппасида бошлаб, Мария Антоновна (Н. Гоголь, «Ревизор»), Маликаи Турандот (К. Гоцци, «Маликаи Турандот») каби ролларни ижро этган. 1929—39 й.ларда Ўзбек давлат мусиқали теат-ри, 1939— 86 й.ларда Навоий театрининг етакчй яккахон хонандаси. Ноёб, ўзига хос ширали ва кенг диапазонли овоз, саҳнавий истеъдодга эга бўлган Н. «Ҳалима» (Ғ. Зафарий), «Аршин мол олон» (У. Хожибеков), «Лайли ва Мажнун» (Хуршид; Т. Содиқов мусиқаси), «Фарқод ва Ширин» (Хуршид; В. Успенский), «Гулсара» (К. Яшин ва М. Муҳамедов; Р. Глиэр) каби мусиқали спектаклларда бош ролларни ижро этиб шуҳрат қозонган.

    Н.нинг мусиқали драма театри саҳнасида эришган муваффақиятлари ўзбек опера ижрочилигининг юзага келишига туртки бўлди. 1938 й. Ўзбек давлат мусиқали театрида сахналашти-рилган Е. Брусиловскийнинг «Эр Тарғин» операсидаги Оқжунус образи Н.нинг биринчи опера партияси эди. Н. илк ўзбек опералари — «Бўрон» (Г. Василенко ва М. Ашрафий, 1939)да Норгул, «Лайли ва Мажнун» (Т. Соди-қов ва Р. Глиэр, 1940)да Лайли каби бош ролларни ижро этган. Кейинчалик у «Улуғбек» (А. Козловский, 1942) опе-расида Син Дун Фан, «Кармен» (Ж. Визе, 1944, ўзбек тилида) да Кармен, «Тоҳир ва Зухра» (Т. Жалилов ва В. Бровцин, 1949)да Зухра, «Гулсара» (Р. Глиэр ва Т. Содикрв, 1949)да Гулсара каби образлар яратди. Гулсара партиясида Н. миллий куйлаш санъатини опера ижрочилигига узвий боғлашга муваффақ бўлди. Кейинчалик бу ҳол Н. яратган барча роллар талқинининг асосий хусусиятига айланди.

    «Майсаранинг иши» (С. Юдаков)даги бош қаҳрамон талқинида ўзбек опера саҳнасидаги илк ҳажвий образни яратди. Майсарага хос лирик ва комик ҳолатлар ишонарли намоён бўлди. Н.нинг Зайнаб (Т. Содиқов, Ю. Ражабий, Д. Зокиров ва Б. Зейдман, «Зайнаб ва Омон»), Саодат (С. Бобоев, «Ҳамза»), Баҳор (М. Юсупов, «Хоразм қўшиғи»), Хадича хола (Я. Сабзанов, «Қайтиш») образлари фаолиятининг сўнгги йиллари маҳсулидир.

    Н.нинг концерт репертуаридан ўзбек мумтоз мусиқа мероси намуналари кат-та ўрин олган: «Ушшоқ», «Дугоҳ», «Чоргоҳ», «Самарқанд ушшоғи», «Чапандози Наво» каби мақом йўллари, «Чаман ичра» ва б. А. Козловский овоз ва симфоник оркестр учун қайта ишлаган «Ўзганча», «Гулюз ичра», «Фиғон» ва, айниқса, «Танавор» ашулаларнинглирикдраматикжиҳати Н. иж-росида янада теранлашди. «Мен ўзбек қизиман», «Меҳнат аҳли» (Ф. Борухо-ва б-н биргаликда катта ашула йўли-да) ва б. замонавий ашулаларни, «Ўзбек қизи овози» (М. Левиев), «Хуш келибсиз» (Сайфи Жалил) сингари компо-зиторларнинг қўшикларини кўтаринки рухла тараннум этган. Бошқа халқлар (тожик, қозоқ, арман, озарбайжон, хитой, рус, украин каби) қўшиқлари ҳам Н. репертуаридан ўрин олган. Осиё, Америка ва Европа мамлакатларида га-стролда бўлган. Давлат мукофотлари (1946,1951, 1968), Ҳамза номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти лауреати (1971), «Буюк хизматлари учун» ордени (2000) б-н мукофотланган.

    Ас: Мен ўзбек қизиман, Т., 1968.

    Ад:Саидов А., Ҳалима Носирова, Т., 1974; Хамидова М., Халима Насырова, Т., 1995.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.