Mukofot
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 797–798-b. — ziyouz.com
Mukofot — bironbir faoliyat sohasidagi aloxdda yutuklar uçun rağbatlantiriş şakli. ÖzR da pul va natura körinişidagi, yakka şaxslarga yoki jamoaga beriladigan M.lar mavjud. M.lar özining darajasiga köra: davlat M.lari, jamoat birlaşmalari va b. nodavlat taşkilotlarining M.lari, korxona, muassasalarning öz xodimlariga beradigan M.lari, xalqaro M.larga; şakliga kura esa — ordenlar, medallar, faxriy unvonlar, qimmatbaho sovrinlar, pul M.lari va b.ga bölinadi.
Davlat M.lari fuqarolarning mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, madaniy, fantexnika, san'at va adabiyot hamda boşqa soqalarda ulkan muvaffaqiyatlarni qölga kiritganligi, taraqqiyotga katta hissa qöşganligini rasman e'tirof etilişini bildiradi. Davlat M.larining turlari, takdirlaniş şartlari, tartiblari qonunlar va b. rasmiy hujjatlarda belgilab qöyiladi. Özbekistonda fan va texnika sohasida Beruniy (Abu Raphon Beruniy) nomidagi Özbekiston Respublikasi Davlat mukofoti, badiiy ijod sohasida Alişer Navoiy nomidagi Özbekiston Respublikasi Davlat mukofoti, tasviriy va amaliy san'at, xalq hunarmandçiligi soxasida Kamoliddin Behzod nomidagi Özbekiston Respublikasi Davlat mukofoti, adabiyot va san'at sohasida Abdulla Qodiriy nomidagi Özbekiston Respublikasi Davlat mukofoti, iqtidorli qizlar uçun Zulfiya nomidagi Davlat mukofoti ta'sis etilgan. «Davlat mukofotlari töğrisida» ÖzRning qonuni (1995Y. 22 dek.)ga köra, «Özbekiston Hahramoni» unvoni, ÖzRning ordenlari, medallari, faxriy unvonlari va Faxriy yorliği davlat M.lari hisoblanadi (q.Özbekiston Respublikasining orden va medallari, Faxriy unvonlar).
Ayrim şaxslarni jamiyat hayotidagi salmoqli hissasini taqdirlaş maqsadida Jamoat birlaşmalari va b. nodavlat taşkilotlarining M.i ham ta'sis etiladi (mas, Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi, rassomlar uyuşmasi yoki b. jamoat birlaşmalarining M.lari).
Korxona, muassasalarning öz xodimlariga beradigan M.lari — mehnat intizomkpç mustahkamlaşning asosiy h^kuqiy usullaridan hisoblanadi. Korxonada xodimlarni M.laş içki mehnat tartibi qoidalari, M.laşga oid içki nizomlar, boşqa lokal meyoriy hujjatlar asosida amalga oşiriladi. U moddiy va ma'naviy tusda böladi. Moddiy yösindagi M.lar jumlasiga qimmatbaho buyum b-n yoki pul körinişida beriladigan M.lar kiradi. Pul M.i korxonada iş qaqi tölaş tizimida nazarda tutilgan (iş natijasiga köra muntazam berib boriladigan) va iş haqi tizimida nazarda tutilmagan (bir martalik) M.larga bölinadi. Iş haqi tölaş tizimida nazarda tutilgan (şu jumladan, korxona yillik iş natijalariga köra tulanadigan «ön uçinçi» va hatto «ön törtinçi» oylik deb ataluvçi) M.larni beriş mezonlari, şartlari, tartiblari korxonaning bevosita özida iş beruvçi tomonidan xodimlar vakillik organi b-n kelişib tasdikdanadigan içki meyoriy hujjatlar b-n belgilanadi. Korxonalarda taşakkur e'lon qiliş, hurmat kitobiga nomini yoziş, korxona faxriy unvonlarini beriş va h.k. şakllardagi ma'naviy rağbatlantirişlardan foydalanilişi mumkin. Xodimlarni mukofotlaşda qar bir xodimning korxona yutuğiga qöşgan qissasini alohida va munosib baholaş iş samaradorligini oşirişga ta'sir qiladi.
Xalqaro M.lar — xalqaro taşkilotlar, jamğarmalar, xorijiy xususiy şaxslar tomonidan muayyan sohada olamşumul ahamiyat kasb etuvçi yutuklarga erişgan kişilarni taqdirlaş (pul yoki maxsus unvonlar, xalqaro grantlar va b. beriş) uçun ta'sis etiladi (mas, Nobel mukofoti, YUNESKO xalqaro M.i va h.k.).
Yöldoş Tursunov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУКОФОТ — биронбир фаолият соҳасидаги алохдда ютуклар учун рағбатлантириш шакли. ЎзР да пул ва натура кўринишидаги, якка шахсларга ёки жамоага бериладиган М.лар мавжуд. М.лар ўзининг даражасига кўра: давлат М.лари, жамоат бирлашмалари ва б. нодавлат ташкилотларининг М.лари, корхона, муассасаларнинг ўз ходимларига берадиган М.лари, халқаро М.ларга; шаклига кура эса — орденлар, медаллар, фахрий унвонлар, қимматбаҳо совринлар, пул М.лари ва б.га бўлинади.
Давлат М.лари фуқароларнинг мамлакат ижтимоий-иқтисодий, сиёсий, маданий, фантехника, санъат ва адабиёт ҳамда бошқа соқаларда улкан муваффақиятларни қўлга киритганлиги, тараққиётга катта ҳисса қўшганлигини расман эътироф этилишини билдиради. Давлат М.ларининг турлари, такдирланиш шартлари, тартиблари қонунлар ва б. расмий ҳужжатларда белгилаб қўйилади. Ўзбекистонда фан ва техника соҳасида Беруний (Абу Рапҳон Беруний) номидаги Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофоти, бадиий ижод соҳасида Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофоти, тасвирий ва амалий санъат, халқ ҳунармандчилиги сохасида Камолиддин Беҳзод номидаги Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофоти, адабиёт ва санъат соҳасида Абдулла Қодирий номидаги Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофоти, иқтидорли қизлар учун Зулфия номидаги Давлат мукофоти таъсис этилган. «Давлат мукофотлари тўғрисида» ЎзРнинг қонуни (1995Й. 22 дек.)га кўра, «Ўзбекистон Ҳаҳрамони» унвони, ЎзРнинг орденлари, медаллари, фахрий унвонлари ва Фахрий ёрлиғи давлат М.лари ҳисобланади (қ.Ўзбекистон Республикасининг орден ва медаллари, Фахрий унвонлар).
Айрим шахсларни жамият ҳаётидаги салмоқли ҳиссасини тақдирлаш мақсадида Жамоат бирлашмалари ва б. нодавлат ташкилотларининг М.и ҳам таъсис этилади (мас, Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси, рассомлар уюшмаси ёки б. жамоат бирлашмаларининг М.лари).
Корхона, муассасаларнинг ўз ходимларига берадиган М.лари — меҳнат интизомкпч мустаҳкамлашнинг асосий ҳ^куқий усулларидан ҳисобланади. Корхонада ходимларни М.лаш ички меҳнат тартиби қоидалари, М.лашга оид ички низомлар, бошқа локал меъёрий ҳужжатлар асосида амалга оширилади. У моддий ва маънавий тусда бўлади. Моддий йўсиндаги М.лар жумласига қимматбаҳо буюм б-н ёки пул кўринишида бериладиган М.лар киради. Пул М.и корхонада иш қақи тўлаш тизимида назарда тутилган (иш натижасига кўра мунтазам бериб бориладиган) ва иш ҳақи тизимида назарда тутилмаган (бир марталик) М.ларга бўлинади. Иш ҳақи тўлаш тизимида назарда тутилган (шу жумладан, корхона йиллик иш натижаларига кўра туланадиган «ўн учинчи» ва ҳатто «ўн тўртинчи» ойлик деб аталувчи) М.ларни бериш мезонлари, шартлари, тартиблари корхонанинг бевосита ўзида иш берувчи томонидан ходимлар вакиллик органи б-н келишиб тасдикданадиган ички меъёрий ҳужжатлар б-н белгиланади. Корхоналарда ташаккур эълон қилиш, ҳурмат китобига номини ёзиш, корхона фахрий унвонларини бериш ва ҳ.к. шакллардаги маънавий рағбатлантиришлардан фойдаланилиши мумкин. Ходимларни мукофотлашда қар бир ходимнинг корхона ютуғига қўшган қиссасини алоҳида ва муносиб баҳолаш иш самарадорлигини оширишга таъсир қилади.
Халқаро М.лар — халқаро ташкилотлар, жамғармалар, хорижий хусусий шахслар томонидан муайян соҳада оламшумул аҳамият касб этувчи ютукларга эришган кишиларни тақдирлаш (пул ёки махсус унвонлар, халқаро грантлар ва б. бериш) учун таъсис этилади (мас, Нобель мукофоти, ЮНЕСКО халқаро М.и ва ҳ.к.).
Йўлдош Турсунов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.