Mulk huquqi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 800–801-b. — ziyouz.com
Mulk huquqi — moddiy ne'matlarning konkret şaxslarga tegişliligi (özlaştirilganligi)ni mustahkamlovçi, tartibga soluvçi va muxr-faza qiluvçi normalar yiğindisi; fuqarolik huquqining asosiy tarti-botlaridan biri. Özbekiston Respublikasi FKxa köra, M.h. şaxsning öziga qaraşli mol-mulkka öz xohişi b-n va öz manfaatlarini közlab egalik qiliş, undan foydalaniş va uni tasarruf etiş, şuningdek, özining M.hni, kim tomonidan bölmasin, har qanday buzişni bartaraf etişni talab qiliş huquqidan iborat. ÖzR Kon-stitutsiyasining 36moddasiga binoan, «har bir şaxs mulkdor bölişga haqli». Özbekiston iqtisodiyotining negizini xilma-xil şakllardagi mulk taşkil etadi. Davlat barça mulk şakllarining teng huquqliligini va xuquqiy jihatdan babbaravar muhofaza etilişini kafolatlaydi. «Özbekiston Respublikasida mulkçilik töğrisida»gi qonun (1990 y. 31 okt.) asosida bozor munosabatlarining taşkil topişi uçun iqtisodiy manba hisoblangan xususiy mulkçilikka yöl oçildi. Xususiy mulkçilikning rivojlanişida «Davlat tasarrufidan çiqariş va xususiylaştiriş töğrisida»gi qonun (1991 y. 19 noyab.) muhim ahamiyat kasb etdi. Uşbu qonunga asosan şörolar davridagi davlat mulkining hukmronlik qilişiga barham berildi, xususiy mulkning taşkil topişi uçun imkoniyat yaratildi. ÖzRning amaldagi FQsa mulkni ötmişda sotsialistik jamiyatning sinflarga bölinişiga asoslanib (davlat, kolxozkooperativ, şaxsiy) şakllarga ajratilişiga va qaysi şaklda, kimga tegişliligiga qarab örnatilgan tengsizlikka barham berildi. Şörolar davrida mulk egalarining huquklari tegişli qoidalarda, şuningdek, amaliyotda ham doimo çeklanib kelingan. Endilikda mulk egasiga tegişli bölgan mol-mulkni turli sabablar va xar xil yöl b-n davlat idoralari va mansabdor şaxslar tomonidan olib qöyilişi, mulkdan erkin foydalaniş uçun tösqinliklar vujudga keltirilişi ğayriqonuniy hisoblanadi. M.q. muddatsizdir. Mulk egasi öz mulkidan abadiy foydalaniş, uni xoxlagan vaqtida tasarruf etiş huquqiga ega. Uşbu qoidaning mantiqiy davomi sifatida FKning 166moddasida mulkning daxlsizligi va qonun b-n muhofaza qilinişi belgilab qöyilgan.
Hojiakbar Rahmonqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУЛК ҲУҚУҚИ — моддий неъматларнинг конкрет шахсларга тегишлилиги (ўзлаштирилганлиги)ни мустаҳкамловчи, тартибга солувчи ва мухр-фаза қилувчи нормалар йиғиндиси; фуқаролик ҳуқуқининг асосий тарти-ботларидан бири. Ўзбекистон Республикаси ФКха кўра, М.ҳ. шахснинг ўзига қарашли мол-мулкка ўз хоҳиши б-н ва ўз манфаатларини кўзлаб эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф этиш, шунингдек, ўзининг М.ҳни, ким томонидан бўлмасин, ҳар қандай бузишни бартараф этишни талаб қилиш ҳуқуқидан иборат. ЎзР Кон-ституциясининг 36моддасига биноан, «ҳар бир шахс мулкдор бўлишга ҳақли». Ўзбекистон иқтисодиётининг негизини хилма-хил шакллардаги мулк ташкил этади. Давлат барча мулк шаклларининг тенг ҳуқуқлилигини ва хуқуқий жиҳатдан баббаравар муҳофаза этилишини кафолатлайди. «Ўзбекистон Республикасида мулкчилик тўғрисида»ги қонун (1990 й. 31 окт.) асосида бозор муносабатларининг ташкил топиши учун иқтисодий манба ҳисобланган хусусий мулкчиликка йўл очилди. Хусусий мулкчиликнинг ривожланишида «Давлат тасарруфидан чиқариш ва хусусийлаштириш тўғрисида»ги қонун (1991 й. 19 нояб.) муҳим аҳамият касб этди. Ушбу қонунга асосан шўролар давридаги давлат мулкининг ҳукмронлик қилишига барҳам берилди, хусусий мулкнинг ташкил топиши учун имконият яратилди. ЎзРнинг амалдаги ФҚца мулкни ўтмишда социалистик жамиятнинг синфларга бўлинишига асосланиб (давлат, колхозкооператив, шахсий) шаклларга ажратилишига ва қайси шаклда, кимга тегишлилигига қараб ўрнатилган тенгсизликка барҳам берилди. Шўролар даврида мулк эгаларининг ҳуқуклари тегишли қоидаларда, шунингдек, амалиётда ҳам доимо чекланиб келинган. Эндиликда мулк эгасига тегишли бўлган мол-мулкни турли сабаблар ва хар хил йўл б-н давлат идоралари ва мансабдор шахслар томонидан олиб қўйилиши, мулкдан эркин фойдаланиш учун тўсқинликлар вужудга келтирилиши ғайриқонуний ҳисобланади. М.қ. муддатсиздир. Мулк эгаси ўз мулкидан абадий фойдаланиш, уни хохлаган вақтида тасарруф этиш ҳуқуқига эга. Ушбу қоиданинг мантиқий давоми сифатида ФКнинг 166моддасида мулкнинг дахлсизлиги ва қонун б-н муҳофаза қилиниши белгилаб қўйилган.
Ҳожиакбар Раҳмонқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.