Mumtoz raqs
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 811-b. — ziyouz.com
Mumtoz raqs — özbek milliy rake turkumi; avloddan-avlodga utib, sayqal topib, asosan professional raqs ustalari tomonidan ijro etib kelingan, şakli va harakatlari tartiblaşgan raqslar. Mavzu ramziy vositalar, timsollar va şartli-umumlaşma xarakatlar b-n ifoda qilinişi, illyustrativ harakatlar, maişiy unsurlar deyarli işlatilmasligi M.r.ning eng muhim xususiyatidir. M.r. markazida — inson, uning ehtiroslari, his-tuyğulari turadi. M.r. bir kişi yoki guruh bulib ijro etiladi. Tarkibiga quyidagilarni kiritiş mumkin: 1) maqom raqsi (maqom ohanglarida ijro etiladigan raqslar); 2) katta öyin (Farğona raqslari); 3) sozanda va mavrigixonlarning raqslari; 4) lazgi (Xorazm turkum raqslari). Özbekiston hududida M.r. islomgaça bölgan davrlardayoq (1—7-a.lar) şakllangan. Buxoro, Samarqand, Toşkent va Şahrisabzdan çiqqan raqqosalarning Xitoy imperatori saroyida M.r.larni namoyiş etganligi haqida ma'lumotlar saqlangan. Uyğoniş davrida (9—12-a. lar), ayniqsa Amir Temur va temuriylar qukmronligi davrida M.r. ravnaqtopdi. 20-a.da zamonaviy sahnalarda namoyiş qilina boşladi. Bunda Mirza XamDam. Makaylik (Usta Muhammadxon), Tamaraxonim, Maqkam hofiz, Mukarrama Turğunboyeva va b.ning xizmatlari katta. «Dilxiroj», «Pilla», «Rohat», «Tanavor», «Bahor» kabi sahnaviy raqslarni M.r. tuşunçasiga kiritiş mumkin.
Ad.: Avdeyeva L., Özbek milliy raqsi tarixidan, T., 2001.
Muhsin Qodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУМТОЗ РАҚС — ўзбек миллий раке туркуми; авлоддан-авлодга утиб, сайқал топиб, асосан профессионал рақс усталари томонидан ижро этиб келинган, шакли ва ҳаракатлари тартиблашган рақслар. Мавзу рамзий воситалар, тимсоллар ва шартли-умумлашма харакатлар б-н ифода қилиниши, иллюстратив ҳаракатлар, маиший унсурлар деярли ишлатилмаслиги М.р.нинг энг муҳим хусусиятидир. М.р. марказида — инсон, унинг эҳтирослари, ҳис-туйғулари туради. М.р. бир киши ёки гуруҳ булиб ижро этилади. Таркибига қуйидагиларни киритиш мумкин: 1) мақом рақси (мақом оҳангларида ижро этиладиган рақслар); 2) катта ўйин (Фарғона рақслари); 3) созанда ва мавригихонларнинг рақслари; 4) лазги (Хоразм туркум рақслари). Ўзбекистон ҳудудида М.р. исломгача бўлган даврлардаёқ (1—7-а.лар) шаклланган. Бухоро, Самарқанд, Тошкент ва Шаҳрисабздан чиққан раққосаларнинг Хитой императори саройида М.р.ларни намойиш этганлиги ҳақида маълумотлар сақланган. Уйғониш даврида (9—12-а. лар), айниқса Амир Темур ва темурийлар қукмронлиги даврида М.р. равнақтопди. 20-а.да замонавий саҳналарда намойиш қилина бошлади. Бунда Мирза ХамДам. Макайлик (Уста Муҳаммадхон), Тамарахоним, Мақкам ҳофиз, Мукаррама Турғунбоева ва б.нинг хизматлари катта. «Дилхирож», «Пилла», «Роҳат», «Танавор», «Баҳор» каби саҳнавий рақсларни М.р. тушунчасига киритиш мумкин.
Ад.: Авдеева Л., Ўзбек миллий рақси тарихидан, Т., 2001.
Муҳсин Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.