Munavvarqori

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 811–813-b. — ziyouz.com

Munavvarqori MUNAVVARQORI, Abduraşidxonov Munavvar qori (1878, Toşkent — 1931.23.4, Moskva) — Örta Osiyo jadidçilik harakatining yölboşçisi, 20-a. özbek millim mat-buoti va yangi usuldagi milliy maktab asosçisi, yangi milliy teatr taşkilotçilaridan biri, adib va şoir. Toş-kentning Şayxontohur dahasidagi Darxon maxallasida ziyoli oilasida tuğilgan. Otasi Abduraşidxon Soti-boldixon öğli mudarris, onasi Xosi-yat otin Xonxöja Şorahimxöja mudarris qizi otinoyi bölgan. U oklada uçinçi öğil bölib, katta akalari A'zamxon (1872—1919) va Muslimxon (1875— 1954) muallim bölişgan. Otasidan yoş yetim qolgani tufayli dastlabki ta'limtarbiyani onasidan olgan. Söng öz davrining maşhur öqituvçisi Usmon domladan ilmi qiroat va tajvidni örganib, hofizi Qur'on bölgan. 1885—90 y.larda Buxorodagi Mirarab madrasasida tahsil olgan, ammo tahsilni oxiriga yetkazmay, Toş-kentga qaytib, imomlik va muallimlik b-n şuğullangan. Eşonquli dodxoh madrasasida tahsilni davom ettirgan. 1901 y.da usuli jadid maktabini oçgan va şu maktablar uçun maxsus öquv dasturini tuzgan, darsliklar yozgan. 1904 y.dan ijtimoiysiyosiy, madaniy xayotga aralaşa boşlagan. 1906 y.dan «Örta Osiyoning umrguzorligi, taraqqiy», «Taraqqiy» gaz.larida adabiy xodim. Şu yili noşir va muharrir sifatida «Xurşid» gaz.ni taşkil etgan. «Şuhrat» (1907), «Tujjor» (1907), «Osiyo» (1908) gaz.larini ğoyaviy boşqargan va adabiy xodim vazifasini bajargan. Söng «Sadoyi Turkisşon» (1914—15) gaz.da mas'ul muharrir muovini, «Al-isloh» jur. (1915—17)da maxfiy muxarrir, «Najot» va «Kengaş» (1917) gaz.larida mas'ul muharrir.

M. turli jamiyat va uyuşmalar taşkilotçisi. U «Jamiyati Imdodiya» (1909), «Turon» (1913), «Turkiston kutubxonasi» (1914), «Umid» (1914), «Maktab» (1914), «Kömak» (1921) jamiyat, taşkilot, şirkat va uyuşmalarida muassis, muovin, rais, a'zo. Şörolar hukumati davrida Xalq dorilfununi şörosining raisi, Turkiston Maorif xalq komissarligi turk şö'basining iş yurituvçisi (1918), Toşkent ş. maorif noziri, Şarq xalqlari syezdi (1920, Boku) delegata va hay'ati a'zosi. BXSR Maorif nozirligi vaqf bölimi boşliği (1920—21), Toşkent ş. ijtimoiy tarbiya bölimi mudiri (1921), Akademmarkaz raisi (1922), Navoiy nomidagi maktab, Narimonov nomidagi ped. texnikumi, ayollar ped. in-tida muallim (1923 — 25), Samarqand ş. muzeyida ilmiy xodim, Özbekiston osori-atiqalarni saqlaş qömitasining Toş-kent-Farğona bölimida mas'ul kotib (1927-28).

M. bir qança darslik muallifidir. Uning «Alibi avval» (1907), «Adib ussoniy» (1907), «Usuli hisob», «Tarixi qavm turk», «Tajvid» (1911), «Havoyiji diniya», «Tarixi anbiyo», «Tarixi islomiya» (1912), «Yer yuzi» (1916—17), 4 qismdan iborat «Özbekça til sabokligi» (Şorasul Zunnun va Qayum Ramazon b-n birga, 1925—26, 4qismi musodara qilingan) darsliklari bir neça marta çop etilgan. 1914 y.da taraqqiyparvar özbek şoirlarining şe'rlarini jamlab, «Sabzavor» nomi b-n naşr etgan.

M. ijtimoiy-pedagogik faoliyat b-n birga badiiy ijod b-n ham şuğullangan. Uning ixçam hikoyalari, talaygina şe'rlari öşa davrdagi matbuot va özi tuzgan hamda yozgan darsliklarga kiritilgan. Şuningdek, u ötkir publitsist adib sifatida tanilgan. Makrlalarida inson va jamiyat, din va dindorlik, axloq, mustamlakaçilik va xurriyat, ziyolilik, uyuşma, taşkilot, davlat idorasi masalalariga alohida e'tibor qaratgan.

M. öz faoliyati davomida pedagogik, matbuotçilik, muharrirlik, adiblik b-n çeklanmay, jiddiy siyosiy faoliyat ham olib borgan, şu sababli mustamlaka hukumati tomonidan bir neça bor hibs qilingan.

Yevropa savdosanoat, ilm-fanini örganişga çaqirgan, ma'naviy qoloqlikni qoralagan. Çor va şöro hukumatlari olib borgan mustamlakaçilik si-yosatiga karşi izçil kuraş olib borib, 1917—1924 y.larda «Şöroyi islom», «Turk adam markaziyat», «Ittihod va taraqqiyot», «Milliy ittihod», «Naşri maorif» kabi jamiyat, firqa va taşkilotlar faoliyatiga rahbarlik qilgan. U vijdon erkinligini inkor etmagan dunyoviy demokratik davlat tarafdori bölgan. Şu sababli Qöqon ş.da taşkil topgan Turkiston muxtoriyatinm (1917) qöllab-quvvatlagan. Umr böyi öz vatanini mustaqil körişni istagan.

M. 1929 y. 6 noyab.da qamoqqa olinib, Moskva ş.dagi Butirka qamoqxonasida qatl qilingan va Vagankova qabristoniga dafn etilgan. 1991 y.da rasman reablitatsiya qilingan.

As: Xotiralarimdan, T., 2001; Tanlangan asarlar, T., 2003.

Ad.: Ziyo Sayd, Tanlangan asarlar, T., 1974; Özbekistonning yangi tarixi, 1kitob [Turkiston çor Rossiyasi mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Markaziy Osiyo XX asr boşida: islohotlar, yangilaniş, taraqqiyot va mustamlakaçilik uçun kuraş, T., 2001.

Sirojiddin Ahmedov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МУНАВВАРҚОРИ, Абдурашидхонов Мунаввар қори (1878, Тошкент — 1931.23.4, Москва) — Ўрта Осиё жадидчилик ҳаракатининг йўлбошчиси, 20-а. ўзбек миллим мат-буоти ва янги усулдаги миллий мактаб асосчиси, янги миллий театр ташкилотчиларидан бири, адиб ва шоир. Тош-кентнинг Шайхонтоҳур даҳасидаги Дархон махалласида зиёли оиласида туғилган. Отаси Абдурашидхон Соти-болдихон ўғли мударрис, онаси Хоси-ят отин Хонхўжа Шораҳимхўжа мударрис қизи отинойи бўлган. У оклада учинчи ўғил бўлиб, катта акалари Аъзамхон (1872—1919) ва Муслимхон (1875— 1954) муаллим бўлишган. Отасидан ёш етим қолгани туфайли дастлабки таълимтарбияни онасидан олган. Сўнг ўз даврининг машҳур ўқитувчиси Усмон домладан илми қироат ва тажвидни ўрганиб, ҳофизи Қуръон бўлган. 1885—90 й.ларда Бухородаги Мирараб мадрасасида таҳсил олган, аммо таҳсилни охирига етказмай, Тош-кентга қайтиб, имомлик ва муаллимлик б-н шуғулланган. Эшонқули додхоҳ мадрасасида таҳсилни давом эттирган. 1901 й.да усули жадид мактабини очган ва шу мактаблар учун махсус ўқув дастурини тузган, дарсликлар ёзган. 1904 й.дан ижтимоийсиёсий, маданий хаётга аралаша бошлаган. 1906 й.дан «Ўрта Осиёнинг умргузорлиги, тараққий», «Тараққий» газ.ларида адабий ходим. Шу йили ношир ва муҳаррир сифатида «Хуршид» газ.ни ташкил этган. «Шуҳрат» (1907), «Тужжор» (1907), «Осиё» (1908) газ.ларини ғоявий бошқарган ва адабий ходим вазифасини бажарган. Сўнг «Садойи Туркисшон» (1914—15) газ.да масъул муҳаррир муовини, «Ал-ислоҳ» жур. (1915—17)да махфий мухаррир, «Нажот» ва «Кенгаш» (1917) газ.ларида масъул муҳаррир.

М. турли жамият ва уюшмалар ташкилотчиси. У «Жамияти Имдодия» (1909), «Турон» (1913), «Туркистон кутубхонаси» (1914), «Умид» (1914), «Мактаб» (1914), «Кўмак» (1921) жамият, ташкилот, ширкат ва уюшмаларида муассис, муовин, раис, аъзо. Шўролар ҳукумати даврида Халқ дорилфунуни шўросининг раиси, Туркистон Маориф халқ комиссарлиги турк шўъбасининг иш юритувчиси (1918), Тошкент ш. маориф нозири, Шарқ халқлари съезди (1920, Боку) делегата ва ҳайъати аъзоси. БХСР Маориф нозирлиги вақф бўлими бошлиғи (1920—21), Тошкент ш. ижтимоий тарбия бўлими мудири (1921), Академмарказ раиси (1922), Навоий номидаги мактаб, Наримонов номидаги пед. техникуми, аёллар пед. ин-тида муаллим (1923 — 25), Самарқанд ш. музейида илмий ходим, Ўзбекистон осори-атиқаларни сақлаш қўмитасининг Тош-кент-Фарғона бўлимида масъул котиб (1927-28).

М. бир қанча дарслик муаллифидир. Унинг «Алиби аввал» (1907), «Адиб уссоний» (1907), «Усули ҳисоб», «Тарихи қавм турк», «Тажвид» (1911), «Ҳавойижи диния», «Тарихи анбиё», «Тарихи исломия» (1912), «Ер юзи» (1916—17), 4 қисмдан иборат «Ўзбекча тил сабоклиги» (Шорасул Зуннун ва Қаюм Рамазон б-н бирга, 1925—26, 4қисми мусодара қилинган) дарсликлари бир неча марта чоп этилган. 1914 й.да тараққийпарвар ўзбек шоирларининг шеърларини жамлаб, «Сабзавор» номи б-н нашр этган.

М. ижтимоий-педагогик фаолият б-н бирга бадиий ижод б-н ҳам шуғулланган. Унинг ихчам ҳикоялари, талайгина шеърлари ўша даврдаги матбуот ва ўзи тузган ҳамда ёзган дарсликларга киритилган. Шунингдек, у ўткир публицист адиб сифатида танилган. Макрлаларида инсон ва жамият, дин ва диндорлик, ахлоқ, мустамлакачилик ва хуррият, зиёлилик, уюшма, ташкилот, давлат идораси масалаларига алоҳида эътибор қаратган.

М. ўз фаолияти давомида педагогик, матбуотчилик, муҳаррирлик, адиблик б-н чекланмай, жиддий сиёсий фаолият ҳам олиб борган, шу сабабли мустамлака ҳукумати томонидан бир неча бор ҳибс қилинган.

Европа савдосаноат, илм-фанини ўрганишга чақирган, маънавий қолоқликни қоралаган. Чор ва шўро ҳукуматлари олиб борган мустамлакачилик си-ёсатига карши изчил кураш олиб бориб, 1917—1924 й.ларда «Шўройи ислом», «Турк адам марказият», «Иттиҳод ва тараққиёт», «Миллий иттиҳод», «Нашри маориф» каби жамият, фирқа ва ташкилотлар фаолиятига раҳбарлик қилган. У виждон эркинлигини инкор этмаган дунёвий демократик давлат тарафдори бўлган. Шу сабабли Қўқон ш.да ташкил топган Туркистон мухториятинм (1917) қўллаб-қувватлаган. Умр бўйи ўз ватанини мустақил кўришни истаган.

М. 1929 й. 6 нояб.да қамоққа олиниб, Москва ш.даги Бутирка қамоқхонасида қатл қилинган ва Ваганкова қабристонига дафн этилган. 1991 й.да расман реаблитация қилинган.

Ас: Хотираларимдан, Т., 2001; Танланган асарлар, Т., 2003.

Ад.: Зиё Сайд, Танланган асарлар, Т., 1974; Ўзбекистоннинг янги тарихи, 1китоб [Туркистон чор Россияси мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Марказий Осиё XX аср бошида: ислоҳотлар, янгиланиш, тараққиёт ва мустамлакачилик учун кураш, Т., 2001.

Сирожиддин Аҳмедов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.