Munçoqtepa yodgorliklari

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 820–821-b. — ziyouz.com

Munçoqtepa yodgorliklari qad. arxeologik yodgorliklar majmuasi. Namangan viloyati, Pop ş.dan 2 km jan.da, Sirdaryo böyida joylaşgan. Munçoqtepa, Balandtepa, Temirqasmoqtepalardan iborat. Arxeologik qazişmalarga köra, Balandtepa (1—8-a), Temirqasmoqtepa şahar xarobalari, Munçoqtepa esa şahar qabristoni (1—8-a.) hisoblanadi. M.yo. guruhida 1988 y. jahonşumul ahamiyatga molik arxeologik kaşfiyot qilindi. Munçoqtepa I yodgorligida yakka tartibdagi qabrlar, Munçoqtepa II da esa, 5—8- a.larga oid yer osti xilxonalari kavlab oçildi. Ularni bunyod etişda loy, ğişt, yogoç kabi quriliş materiallaridan foydalanilmagan. Xilxona tuzilişi 4 qismdan iborat: 1) kiriş qismi oldidagi maxsus tekislangan maydon; 2) kiriş qismidagi in-şoot (peşayvon); 3) yer osti yölagi va uning oxirida pastga (jasadxonaga) tuşiladigan zinapoya; 4) jasadxona. Keyingi 2 qism: yölak (zinapoya b-n) va jasadxona yer ostida gilloy qatlamlarda öyib yasalgan. Jasadxona xuddi uyga öxşab şiftlari arksimon qilinib, devorlari va poliga juda ustalik b-n jilo berilgan. Xilxonalar seysmik jihatdan juda mustahkam qilib qurilgan, ularga kuçli yer silkinişlari ham ta'sir eta olmagan.

Xilxona içiga qamiş tobutlarda marhumlar jasadi qöyilgan. Tobutlar — saralangan qamiş poyalari yumaloqlanib yoğoç ponalar yordamida bir-biriga biriktirilib, ularga öziga xos quti (tobut) şakli berilgan. Hamma tayyorlangan tobutlar qamişdan qilingan qopqoq b-n berkitilib, ustidan yana qamişdan belboğ (qilib) boğlab qöyilgan. Qamiş tobutlar xilxona poli ustiga qatormaqator qilib, bir qator tölgaç ustiga keyingisi qöyilib joylaştirilgan. Xilxonalarning 8 tasi oçilgan.

Marhumlar tobutlariga ustboşlari, qurol-yaroğlari, zebziynatlari, idiştovoqlari va asbob-uskunalari b-n dafn etilgan. Bulardan taşqari, köpçilik marhumlar yoniga har xil taom va mevalar ham qöyilgan. Qöy va parranda göşti, mevalardan: şaftoli, örik, gilos, yonğoq, xandon lista va yer yonğoq (xotin yonğoq) danaklari topilgan. Topilmalar orasida paxta kösaklari diqqatni tortadi, ular hoz. ipak paxta kösagiga juda öxşaydi.

Yer osti xilxonalaridan çiqqan topilmalar orasida kulolçilik, temirçilik, töqimaçilik, zargarlik, könçilik mahsulotlari köplab uçraydi. Marhumlar yonida aniqlangan zebziynat va taqinçoklar soni salkam 10000 ga, mehnat va jangovar qurol-yaroğlar esa 3000 ga boradi. Kiygan libosi va yonidagi buyumlarga qarab marhumlarning hayotligidagi kasb-hunarlarini aniqlaş mumkin. Mac, musiqaçi tobuti içidan musiqa asboblari, etikdöznikidan yoğoç qolip va maxsus piçoq, ovçinikidan öq-yoy topilgan. Xilxonalardan topilgan eng qiziqarli buyumlar içida kiyim qoldiqlari ahamiyatga ega. Xususan, ipakli, ipli, junli matolar nafaqat Özbekiston, balki Örta Osiyo xalqlari kiyimlari tarixining şu vaqtgaça ma'lum bölmagan sahifalarini töldirişga yordam beradi. Bundan taşqari, oyoq kiyim namunalari, peşonaband, römol qoldikdari ham qayd etildi. Bular barçasi, ya'ni matodan tayyorlangan kiyimlar, çarm va oyoq kiyim qrldiqlari ajdodlarimizni kundalik kiyim-boş tayyorlaşga alohida e'tibor berganligini körsatadi. Topilmalar orasida yana maxsus yoğoç ğilofga solingan musiqa asboblarini keltiriş mumkin. Ulardan biri sözsiz hoz. qöşnayning özginasidir. Bundan kelib çiqadiki, qöşnay kamida 1500 y.lik tarixga ega.

Demak, M.yo.dan topilgan buyumlar köhna farğonaliklarning xöjalik yuritiş, turmuş tarzi va eng asosiysi islomga qadar mavjud bölgan dafn marosimlari xususida muhim ma'lumotlar beradi.

Boqijon Matboboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МУНЧОҚТЕПА ЁДГОРЛИКЛАРИ қад. археологик ёдгорликлар мажмуаси. Наманган вилояти, Поп ш.дан 2 км жан.да, Сирдарё бўйида жойлашган. Мунчоқтепа, Баландтепа, Темирқасмоқтепалардан иборат. Археологик қазишмаларга кўра, Баландтепа (1—8-а), Темирқасмоқтепа шаҳар харобалари, Мунчоқтепа эса шаҳар қабристони (1—8-а.) ҳисобланади. М.ё. гуруҳида 1988 й. жаҳоншумул аҳамиятга молик археологик кашфиёт қилинди. Мунчоқтепа I ёдгорлигида якка тартибдаги қабрлар, Мунчоқтепа II да эса, 5—8- а.ларга оид ер ости хилхоналари кавлаб очилди. Уларни бунёд этишда лой, ғишт, ёгоч каби қурилиш материалларидан фойдаланилмаган. Хилхона тузилиши 4 қисмдан иборат: 1) кириш қисми олдидаги махсус текисланган майдон; 2) кириш қисмидаги ин-шоот (пешайвон); 3) ер ости йўлаги ва унинг охирида пастга (жасадхонага) тушиладиган зинапоя; 4) жасадхона. Кейинги 2 қисм: йўлак (зинапоя б-н) ва жасадхона ер остида гиллой қатламларда ўйиб ясалган. Жасадхона худди уйга ўхшаб шифтлари арксимон қилиниб, деворлари ва полига жуда усталик б-н жило берилган. Хилхоналар сейсмик жиҳатдан жуда мустаҳкам қилиб қурилган, уларга кучли ер силкинишлари ҳам таъсир эта олмаган.

Хилхона ичига қамиш тобутларда марҳумлар жасади қўйилган. Тобутлар — сараланган қамиш поялари юмалоқланиб ёғоч поналар ёрдамида бир-бирига бириктирилиб, уларга ўзига хос қути (тобут) шакли берилган. Ҳамма тайёрланган тобутлар қамишдан қилинган қопқоқ б-н беркитилиб, устидан яна қамишдан белбоғ (қилиб) боғлаб қўйилган. Қамиш тобутлар хилхона поли устига қатормақатор қилиб, бир қатор тўлгач устига кейингиси қўйилиб жойлаштирилган. Хилхоналарнинг 8 таси очилган.

Марҳумлар тобутларига устбошлари, қурол-яроғлари, зебзийнатлари, идиштовоқлари ва асбоб-ускуналари б-н дафн этилган. Булардан ташқари, кўпчилик марҳумлар ёнига ҳар хил таом ва мевалар ҳам қўйилган. Қўй ва парранда гўшти, мевалардан: шафтоли, ўрик, гилос, ёнғоқ, хандон листа ва ер ёнғоқ (хотин ёнғоқ) данаклари топилган. Топилмалар орасида пахта кўсаклари диққатни тортади, улар ҳоз. ипак пахта кўсагига жуда ўхшайди.

Ер ости хилхоналаридан чиққан топилмалар орасида кулолчилик, темирчилик, тўқимачилик, заргарлик, кўнчилик маҳсулотлари кўплаб учрайди. Марҳумлар ёнида аниқланган зебзийнат ва тақинчоклар сони салкам 10000 га, меҳнат ва жанговар қурол-яроғлар эса 3000 га боради. Кийган либоси ва ёнидаги буюмларга қараб марҳумларнинг ҳаётлигидаги касб-ҳунарларини аниқлаш мумкин. Mac, мусиқачи тобути ичидан мусиқа асбоблари, этикдўзникидан ёғоч қолип ва махсус пичоқ, овчиникидан ўқ-ёй топилган. Хилхоналардан топилган энг қизиқарли буюмлар ичида кийим қолдиқлари аҳамиятга эга. Хусусан, ипакли, ипли, жунли матолар нафақат Ўзбекистон, балки Ўрта Осиё халқлари кийимлари тарихининг шу вақтгача маълум бўлмаган саҳифаларини тўлдиришга ёрдам беради. Бундан ташқари, оёқ кийим намуналари, пешонабанд, рўмол қолдикдари ҳам қайд этилди. Булар барчаси, яъни матодан тайёрланган кийимлар, чарм ва оёқ кийим қрлдиқлари аждодларимизни кундалик кийим-бош тайёрлашга алоҳида эътибор берганлигини кўрсатади. Топилмалар орасида яна махсус ёғоч ғилофга солинган мусиқа асбобларини келтириш мумкин. Улардан бири сўзсиз ҳоз. қўшнайнинг ўзгинасидир. Бундан келиб чиқадики, қўшнай камида 1500 й.лик тарихга эга.

Демак, М.ё.дан топилган буюмлар кўҳна фарғоналикларнинг хўжалик юритиш, турмуш тарзи ва энг асосийси исломга қадар мавжуд бўлган дафн маросимлари хусусида муҳим маълумотлар беради.

Боқижон Матбобоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.