Muqanna qözğoloni
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 895–896-b. — ziyouz.com
Muqanna qözğoloni - Movaro-unnahrda Arab xalifaligiga qarşi kötarilgan xalq ozodlik xarakati (8-a.ning 70—80-y.lari), Mutsanna rahbarlik qilgan. Qözğolonçilar oq kiyim kiyganlari uçun «oq kiyimliklar qözğoloni» nomi b-n ham maşqur. Qözğolonda dehqonlar, qişloq hunarmandlari va mahalliy boylarning bir qismi qatnaşgan. Muqanna Mazdakta'limotining davomçisi sifatida ijtimoiy tenglikni keng tarğib qilganligi ta'sirida qözğolonçilar iqtisodiy tengsizlik va ölkada arablar qukmronligiga qarşi kuraş boşlaganlar. Muqanna öziga qarorgoh qilib Som toğidagi qal'ani (Şaqrisabz ş. yaqinida) tanladi. Samarqand, Buxoro, Keş, Narşax ş.lari qözğolon markaziga aylangan. Xalifa Mansur 775 y.da Jabroil ibn Yahyoni Ozarbayjondan katta harbiy kuç b-n Movarounnaxrga. yuborgan, ammo Jabroil qözğolonçilardan yengilgan. 10 ming askar b-n Jabroilga yordamga yuborilgan Uqaba ibn Salim birinçi marta Keş va Samarqandda Ğariça boşliq, ikkinçi marta 14 ming askar b-n Termiz yaqinida Sarxama va Kayyoki Ğuziy boşliq qözğolonçilar tomonidan tormor keltirildi. Natijada Naxşab va Çağoniyon viloyatlari qözğolonçilar qöligaötdi. Qözğolon 776 y.dan Buxoro vohasida kuçayib ketdi. Narşax qal'asi qözğolonçilarning qörğoniga aylantirilgan. Bunda «oq kiyimliklar»ning katta qismi töplangan. Şu yili Narşax qal'asi yaqinida «oq kiyimliklar» b-n arablardan Buxoro amiri Husayn ibn Maoz va Samarqand noibi Jabroilning birlaşgan qöşinlari örtasida 4 oy mobaynida jang böldi. Jangda «ok, kiyimliklar»ning qöli baland keldi, ammo son jixatdan köp bölgan arab qöşinlari Narşax qal'asi devori ostidan uzunasiga 50 gazlm la-him kavlab, uni qulatgaç, qal'aga bostirib kirganlar. Qal'a içida davom etgan şiddatli janglarda qözğolonçilar yengilgan, qözğolon boşliqlaridan Hakim ibn Ahmad va Haşviylar öldirilgan. Narşaxdagi qözğolon bostirilgaç, arablar asosiy kuçni M.q.ning markazi bölgan Samarqand va Keşga taşladilar. Xalifa Mahdiy 777 y.da M.q.ga zarba beriş uçun Nişo-purga keldi. Xuroson noibi Maoz va Hirot amiri Sayd Xaraşiy boşliq katta qöşin Samarqandga yuborildi. Qözğolonçilar b-n bölgan jangda arab qöşinlari mağlubiyatga uçradi. Natijada Maoz Xuroson noibligidan iste'foga çikdi. 2 yillik töqnaşuvlardan söng Samarqand taslim böldi. Söngra arablarning birlaşgan qöşinlari Muqannaga qarşi taşlandi. Narşax va Samarqandda «oq kiyimlilar» yengilgaç, mahalliy boylar sotqinlik qilib, arablarga yordam bera boşladilar. Ular arablar b-n birga MuqannaningSom toğidagi istehkomini qamal qilişda qatnaşdilar. Uzoq davom etgan qamaldan söng tinkasi qurigan muqannaçilar taslim böldilar. Muqannaning ukasi Qabzam 3000, Som qörğoni mudofaasiga qömondonlik qilayotgan Sarxama 3300 kişilik qöşini b-n Sayd Xaraşiyga taslim böldilar. Ammo, arablarga taslim bölişni istamagan Muqanna özini yonib turgan tandirga taşlab halok böldi.
Ad.: Narşaxiy, Buxoro tarixi, T., 1991; Özbekiston tarixi, T., 1997; Karimov Ş., Şamsutdinov R., Vatan tarixi, T., 1997.
Nuriddin Musayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУҚАННА ҚЎЗҒОЛОНИ - Моваро-уннаҳрда Араб халифалигига қарши кўтарилган халқ озодлик харакати (8-а.нинг 70—80-й.лари), Муцанна раҳбарлик қилган. Қўзғолончилар оқ кийим кийганлари учун «оқ кийимликлар қўзғолони» номи б-н ҳам машқур. Қўзғолонда деҳқонлар, қишлоқ ҳунармандлари ва маҳаллий бойларнинг бир қисми қатнашган. Муқанна Маздактаълимотининг давомчиси сифатида ижтимоий тенгликни кенг тарғиб қилганлиги таъсирида қўзғолончилар иқтисодий тенгсизлик ва ўлкада араблар қукмронлигига қарши кураш бошлаганлар. Муқанна ўзига қароргоҳ қилиб Сом тоғидаги қалъани (Шақрисабз ш. яқинида) танлади. Самарқанд, Бухоро, Кеш, Наршах ш.лари қўзғолон марказига айланган. Халифа Мансур 775 й.да Жаброил ибн Яҳёни Озарбайжондан катта ҳарбий куч б-н Мовароуннахрга. юборган, аммо Жаброил қўзғолончилардан енгилган. 10 минг аскар б-н Жаброилга ёрдамга юборилган Уқаба ибн Салим биринчи марта Кеш ва Самарқандда Ғарича бошлиқ, иккинчи марта 14 минг аскар б-н Термиз яқинида Сархама ва Кайёки Ғузий бошлиқ қўзғолончилар томонидан тормор келтирилди. Натижада Нахшаб ва Чағониён вилоятлари қўзғолончилар қўлигаўтди. Қўзғолон 776 й.дан Бухоро воҳасида кучайиб кетди. Наршах қалъаси қўзғолончиларнинг қўрғонига айлантирилган. Бунда «оқ кийимликлар»нинг катта қисми тўпланган. Шу йили Наршах қалъаси яқинида «оқ кийимликлар» б-н араблардан Бухоро амири Ҳусайн ибн Маоз ва Самарқанд ноиби Жаброилнинг бирлашган қўшинлари ўртасида 4 ой мобайнида жанг бўлди. Жангда «ок, кийимликлар»нинг қўли баланд келди, аммо сон жихатдан кўп бўлган араб қўшинлари Наршах қалъаси девори остидан узунасига 50 газлм ла-ҳим кавлаб, уни қулатгач, қалъага бостириб кирганлар. Қалъа ичида давом этган шиддатли жангларда қўзғолончилар енгилган, қўзғолон бошлиқларидан Ҳаким ибн Аҳмад ва Ҳашвийлар ўлдирилган. Наршахдаги қўзғолон бостирилгач, араблар асосий кучни М.қ.нинг маркази бўлган Самарқанд ва Кешга ташладилар. Халифа Маҳдий 777 й.да М.қ.га зарба бериш учун Нишо-пурга келди. Хуросон ноиби Маоз ва Ҳирот амири Сайд Хараший бошлиқ катта қўшин Самарқандга юборилди. Қўзғолончилар б-н бўлган жангда араб қўшинлари мағлубиятга учради. Натижада Маоз Хуросон ноиблигидан истеъфога чикди. 2 йиллик тўқнашувлардан сўнг Самарқанд таслим бўлди. Сўнгра арабларнинг бирлашган қўшинлари Муқаннага қарши ташланди. Наршах ва Самарқандда «оқ кийимлилар» енгилгач, маҳаллий бойлар сотқинлик қилиб, арабларга ёрдам бера бошладилар. Улар араблар б-н бирга МуқаннанингСом тоғидаги истеҳкомини қамал қилишда қатнашдилар. Узоқ давом этган қамалдан сўнг тинкаси қуриган муқанначилар таслим бўлдилар. Муқаннанинг укаси Қабзам 3000, Сом қўрғони мудофаасига қўмондонлик қилаётган Сархама 3300 кишилик қўшини б-н Сайд Харашийга таслим бўлдилар. Аммо, арабларга таслим бўлишни истамаган Муқанна ўзини ёниб турган тандирга ташлаб ҳалок бўлди.
Ад.: Наршахий, Бухоро тарихи, Т., 1991; Ўзбекистон тарихи, Т., 1997; Каримов Ш., Шамсутдинов Р., Ватан тарихи, Т., 1997.
Нуриддин Мусаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.