Muqom

Muqom (maqom sözidan) — uyğur mumtoz musiqasining asosiy janri. Rok, Çabbiyat, Muşovirak, Çarigyah (Çorgoh), Panjigyax, Özhol (Uzzol), Ajam, Uşşak, Bayot, Nava, Sigyah va Iroq deb nomlanuvçi 19-a.da şakl topgan 12 M. turkumi mavjud. M.larning har biri muayyan mavzu b-n boğliq çolğu, aşula va raqs kuylari turkumidan iborat yirik şakldagi asarlardir. Har bir M. öziga xos pardada ijro etilib, muqom boşi, çöng nağma, doston nağma (doston marğuli b-n) vamaşrap nağma qismlaridan taşkil topgan. M. boşi va çöng nağmadagi aşula yöllari, asosan, mumtoz (Navoiy, Zaliliy, Nozimiy, Huvaydo, Maşrab va b.) şo-irlarning ğazallari b-n aytiladi. Doston nağmalarning aşula yöllari uy-ğur dostonlari qöşiklariga hamohang bölib, uyğur xalq lirik-epik asarlari matnlari b-n ijro etiladi. Maşrap nağmalarning kuy-ohanglari töysayil, davra (maşrap)larda ijro etiladigan raqsbop qöşiklardan iborat. M.lar ijrosida hofiz (M.boşi), aşulaçi va sozandalar guruhi (qolgan qismlarda) hamda raqqosalar guruhi (Maşrap nağma) qatnaşadi, asosan, tanbur, sato, dutor, rubob, çang, dap (doira), nay kabi musiqa çolğu asboblaridan foydalaniladi. Uyğur 12 M.ining Dölan, Qaşqar, Turfon, Xötan, Ili M.lari kabi mahalliy turlari mavjud. Ular bir-biridan parda tuzilmalari, kuy-ohanglari, içki tarkibi b-n farklanadi. M.larning bizgaça yetib kelişida Halim va Salim (19-a.), Muhammad Ahmad Boqi öğli (Oxunim Koruşong, 1849—1926), Turdi Oxun (1881—1956), Rözi tanburlarning xizmati katta. Turdi Oxun rahbarligidagi M. çilar ijrosida 1951—54 y. lari Şarqiy Turkiston (Sinszyan)da 12 Mlarning Qaşqar varianti yozib olingan va Pekinda nota yozuvida naşr etilgan. Özbekiston teleradiosida Rözi tanburning şogirdlari M. Hasanov, N.Nosirov, Q.Rozi (Muhammedov), F. Qodirxöjayev, S. Rozamovlardan 12 M.larning Ili varianti yozib olingan (1968—72) va grammplastinkada çiqarilgan. Uyğur M.larini A.Hoşimov tadqiq etib kelgan.