Muqovasozlik

Muqovasozlik MUQOVASOZLIK, muqovaçilik, sahhoflik — kitob, jurnal va b.ni muqovalaş kasbi; matbaa jarayonlaridan biri. Muqovalaş kitob blokini işlaş (juzlangan daftarlarni tikiş, yelimlaş, presslaş, uç tomonidan tekislab kesiş), muqova ğilofini tayyorlaş (ğilofni yiğiş, ungatasvir va matnni tuşiriş) va muqovani kitob bloki b-n biriktiriş kabi jarayonlardan iborat. Bu jarayonlar potok liniyalarda maşinalar yordamida amalga oşiriladi.

M. qad. soha bölib uning yuzaga kelişi yozuv va qoğozning ixtiro qilinişi b-n boğliq. Örta Şarqda örama qölyozmalar örnini kodeks (ya'ni alo-hida juzlangan va muqovalangan) qölyozmalar egallaşi b-n boğliq xrlda rivojlangan. Islom dinigaça bölgan tarixiy manbalarga köra muqovaga qimmatbaho xom aşyolar (çarm, parça, şoyi, javohirlar) işlatilgan. Örta Osiyo uçun namuna vazifasini ötagan muqovali arab kitoblari (7— 11-a.lar) qat'iy körinişga ega bölib, bosma usulida oddiy xandasiy naqşlar b-n bezatilgan. Şarada eng qimmatli qölyozma kitoblarga qöşimça qopqoqli çarm muqova ham işlangan. Ğarb qölyozma kitoblariga esa alohida qulf vazifasini ötovçi ilgak-bezak sifatida yaratilgan. Ayrim muqovalarda kitobni, yozuvni uluğlovçi şe'riy parçalar zarb etilgan. 16-a.da Vizantiya muqovalari Şarq va Ğarbda umumiy bölgan turunj (medalon) mujassamotli muqova uçun namuna vazifasini ötagan. Möğullar istilosidan keyin Temuriylar hukmronligi davrida M. rivojlandi, muqovani bezaş usuli yanada takomillaşdi, 15—16-a.larda yuksak darajaga kötarildi: turunjli mujassamotlar nafis naqş bezagi, öyma guli hamda böyoqlarining uyğunligi b-n boyitildi; böyama ösimliksimon naqşli muqovalar yuzaga keldi, ular yorqin böyoqlarda işlanib, lok b-n jilo berildi. Bu körinişdagi muqova barça tarixiy, badiiy adabiyotlar muqovalarida öz ifodasini topgan. 15—16-a.larda jidd naqşlari ustiga oltinkumuş yugurtirilgan. Bu davrda yaratilgan ajoyib çarm muqovalar (jumladan, Alişer Navoiy devon va dostonlari qölyozmalariga işlangan çarm muqovalar) Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tida mavjud.

18—19-a.lar Örta Osiyo M.ida qölyozmalar muqovasi ikki qalin karton qopqoq hamda tekis tubdan (ba'zan quyi qopqoqqa biriktirilgan va qölyozmani taşqi ta'sirdan saqlovçi qöşimça qopqoqsan) tuzilgan. Muqovaning ğilofini tayyorlaşda turli (qöy, eçki, ot, eşak va b.) teri qoplamalardan foydalanilgan, ular rangdorligi b-n ajralib turgan. 17-a., ayniqsa, 18-a. da Buxoro, Qöqon xonligida M.da aralaş muqo-valar (çarmdan qopqoqning yon tomonlarini birlaştiruvçi adip sifatida foydalanilgan), Xiva xonligida qora rangli sipo çarm muqovalar, şuningdek yarim çarm muqovalar ham keng işlatilgan. Bu soxada ijod etgan köplab sahhoflar nomi saqlanib qolgan. Muqova qoplamasi uçun sirti loklangan ösimliksimon naqşli papyemaşe (mağzi soxta), guldor mato, ayrim hollardagina yoğoç (çinor), quyma kumuşdan (mö'tabar kitoblar, mas, Qur'-onda) foydalanilgan. Muqovaga kitob nomi yozilmagan, ularga naqşli bezak (vertikal öq böylab joylaştirilgan turunjlarning turliça mujassamoti) va sodda aylanma çiziqli hoşiyalar ifodalilik baxş etgan. Muqovalardagi «lola» naqş orasiga usta nomi va yaratiliş tarixi bitilgan. Rasmlar bosma usulida bajarilgan yoki tasvir yaratilib ustidan lok yuritilgan. Buxoroda zardözlik b-n bezatilgan muqovalar ham uçraydi. 19- a. oxiri —20-a. boşlarida qöqonlik muqovasozlarning işlari maşhur bölgan: ustalar misdan öziga xos bezakli maxsus şaklli «muhr» qoliplar tayyorlagan; muqo-va qopqoği va muqovaning içki tomoni ham şu qoliplarda bezatilgan, qopqoq sirti muqova qopqoğining bezak şakliga moslab tuzilgan. Forzatsning jimjimador «buta», ösimliksimon va handasiy naqşlari «abrbandi» usulida bezatilib, ba'zan forzatslar bezagida muqova bezagidagi hoşiyalar takrorlangan.

M. işi 1930- y.largaça hunarmandlik usulida davom etgan. Şu usulda tayyorlangan Navoiy asarlari va b. qölyozma kitoblar hozirgaça saqlangan. Kitobat san'atinp qayta tiklaşga bölgan urinişlar samarali yakunlandi: 70—80-y. larda qölyozma kitob yaratiş an'anasi, şu jumladan, muqova, muqova bezagi, an'anaviy M. ham qayta tiklandi.

Abdumajid Madraimov.