Murakkab efirlar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 825-b. — ziyouz.com
Murakkab efirlar — organik birikmalar. M.e.da uglevodorod radikali organik yoki anorganik kislotalar radikallari b-n kislorod atomi orqali boğlangan böladi. M.e. tabiatda yoğlar va vosklar sifatida uçraydi. Fosfat kislota efirlari inson va hayvonlar organizmida moddalar almaşinuvi jarayonlarida muxim rol öynaydi.
M.e.ning aksarisi suvda erimay, organik erituvçilarda eriydi. M.e.dan mevalar hidi keladi. Asosan, eterifikatsiya yöli b-n olinadi. M.e. uçun s o -vunlaniş reaksiyasi tavsiflidir. Spirt va kislotadan efir hosil bölişi qaytar reaksiya hisoblanadi. Bunda töğri reaksiyani eterifikatsi-yalaş, teskari reaksiyani esa gidroliz deyiladi. M.e. eritmalarida elektr tokini utkazmaydi.
Quyi M.e., asosan, erituvçilar (mas, etilatsetal), örtalari oziq-ovqat sanoatida essensiyalar (mas, nok essensiyasi) sifatida qöllanadi. Sulfat kislota efirlari (dimetilsul-fat) organik sintezda, nitrat kislota efirlari — portlovçi moddalar (nitroglitserin) olişda xom aşyo sifatida, M.e. farmatsevtika, lok-böyoq, polimer va plastmassalar, sintetik tola i.ç.da va b. sanoat tarmoqlarida işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУРАККАБ ЭФИРЛАР — органик бирикмалар. М.э.да углеводород радикали органик ёки анорганик кислоталар радикаллари б-н кислород атоми орқали боғланган бўлади. М.э. табиатда ёғлар ва восклар сифатида учрайди. Фосфат кислота эфирлари инсон ва ҳайвонлар организмида моддалар алмашинуви жараёнларида мухим роль ўйнайди.
М.э.нинг аксариси сувда эримай, органик эритувчиларда эрийди. М.э.дан мевалар ҳиди келади. Асосан, этерификация йўли б-н олинади. М.э. учун с о -вунланиш реакцияси тавсифлидир. Спирт ва кислотадан эфир ҳосил бўлиши қайтар реакция ҳисобланади. Бунда тўғри реакцияни этерификаци-ялаш, тескари реакцияни эса гидролиз дейилади. М.э. эритмаларида электр токини утказмайди.
Қуйи М.э., асосан, эритувчилар (мас, этилацетал), ўрталари озиқ-овқат саноатида эссенциялар (мас, нок эссенцияси) сифатида қўлланади. Сульфат кислота эфирлари (диметилсуль-фат) органик синтезда, нитрат кислота эфирлари — портловчи моддалар (нитроглицерин) олишда хом ашё сифатида, М.э. фармацевтика, лок-бўёқ, полимер ва пластмассалар, синтетик тола и.ч.да ва б. саноат тармоқларида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.