Murakkab reaksiyalar

Murakkab reaksiyalar - ayrim boskiçlari turli kimyoviy tabiatga ega bölgan kimyoviy reaksiyalar. Hamma bosqiçlari kimyoviy tabiati jihatidan öxşaş yoki bir-biridan faqat yönalişi b-n farq qilgan reaksiyalar, aksinça, oddiy (elementar) re-aksiyalardir. Bunda bir vaqtda atigi bitta, M.r.da esa yonma-yon yoki ketma-ket bir neça reaksiya boradi. M.r. tarkibiga kirgan oddiy reaksiya uning bir bosqiçi böladi. M.r.ga kaytar, parallel, ketma-ket, zanjir, katalitik va h.k. reaksiyalar kiradi. Qaytar reaksiyalar — bir şaroitda bir vaqtda qarama-qarşi tomonga boruvçi reaksiyalar. Bunda reaksiya uçun olingan moddalarning bir qismi reaksiyaga kirişadi, bir qismi esa kirişmay qoladi. Qarama-qarşi tomonga borayotgan oddiy jarayonlarning tezligi bir-biriga tenglaşganda muvozanat karor topadi. Reaksiyada iştirok etayotgan moddalarning konsentratsiyalari muvozanat holatiga qarab uzluksiz ravişda özgaradi (dastlabki olingan moddalar konsentratsiyasi kamayadi, hosil bölgan mahsulotlar konsentratsiyasi esa köpayadi), muvozanat qaror topgandan söng özgarmay qoladi. Muvozanat holatdagi konsentratsiya muvozanat konsentratsiya deyiladi. Dastlabki olingan moddaning qança qismi yangi moddaga aylangani (reaksiyaning çikimi)ni muvozanat konstanta tavsiflaydi. Qaytar reaksiyaga CO2 + H2 ^± SO + N.O reaksiyasi misol böla oladi. Tenglik alomati örniga yozilgan <=* alomati reaksiyaning ikki tomonga borişini körsatadi.

Parallel (yonma-yon boradigan) reaksiyalarda bir vaqtning özida dastlabki moddalardan bevosita ikki (yoki bundan köp) xil modda hosil böladi.

Reaksiyaning umumiy tezligi ikkala oddiy reaksiya tezligining yiğindisiga teng.

Ketma-ket (konsekutiv) reaksiya l a r qator oraliq moddalar hosil qiliş b-n boradi. Oraliq moddalarni reaksiyaning borişini kuzatişda qöllanadigan odatdagi usullar b-n aniqlab bölmaydi, lekin ularning konsentratsiyasini spektroskopik va b. fizik usullar vositasida aniqlaş mumkin.