Murmansk viloyati
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 827–828-b. — ziyouz.com
Murmansk viloyati - RF tarkibidagi viloyat. 1938 y. 28 mayda taşkil qilingan. Şimoliy iqtisodiy r-nga kiradi. Rossiya Yevropa qismining şim.-ğarbida, Kola ya.o. va materikning bir qismida joylaşgan. Oq va Barens dengizlari b-n öralgan. Fap-bda Norvegiya va Finlyandiya b-n çegaradoş. Mayd. 144,9 ming km2. Aholisi 1016,6 ming kişi (1998). Asosiy aholisi ruslar (82,3 %), şuningdek, ukrain, belorus, saamlar, karellar va b. yaşaydi. Şahar aholisi 91,8 %. Markazi — Murmansk ş. 5 ma'muriy tumanga bölingan. 16 şahar va 16 şaharça bor. M.v. yer yuzasi past toğlar, qirlar va botiklardan iborat. Kolaya.o.ning mayd. 100 ming km2ga yaqin. Şim. sohili baland, tik, jan. dagisi past, qiya. Yarim orolning ğarbiy qismida Xibin toğlari (bal. 1191 m gaça) joylaşgan. Markaziy qismida Keyvi suvayirğiç gryadasi bor. Kola ya.o. Boltiq qalkrnining şim.- şarqiy çekkasini taşkil qiladi. M.v. da apatit rudalari, glinozem xom aşyosi, nikel va b. bor. Iqlimi Kola ya.o. janubiy kismida mö'tadil, dengiz iqlimi, şim. kismida subarktik, nisbatan yumşoq. Yanv. ning örtaça t-rasi şim.da —8°, markaziy qismida —13° gaça, iyulniki şim.da 8° va markaziy qismida 14°. Yillik yoğin 350 mm dan 1000 mm gaça (toğli r-nlarda). M.v.da qutb kuni va qutb tuni almaşinib turadi. Vegetatsiya davri 80—130 kun. Köp sonli ostonali daryolar va köllar bor. Şimoli yösinlişaynikli tundra, jan.roği örmonli tundra va taygadan iborat. Tuproklari, asosan, podzol, botqoq, şim.da tundra tuproklari. Yovvoyi hayvonlardan buğu, los, rosomaxa, ayiq, tiyin, suvsar, tulki, oq tulki, ondatra, norka, oq siçqon, quyon yaşaydi. Baliq turi köp. M.v.da Laplandiya, Kandalakşa, Pasvik qöriqxonalari bor. Konçilik, rangli metallurgiya va baliq sanoatlari rivojlangan. M.v.da dengiz suvi kötarilişi (qalqişi) va kaytişi b-n işlaydigan Kislaya Guba elektr stansiyasi qurilgan. Yirik GRES bor. Sanoatining asosiy tarmoqlari: konçilik (temir rudasi, apatit-nefelin, misnikel rudalari), rangli metallurgiya (birlamçi alyuminiy, tozalangan mis, nikel), baliq sano-ati, kimyo (apatit konsentrati), qora metallurgiya (temir rudapi konsentrat). Yirik korxonalari — «Severoni-kel», «Peçenganikel» k-tlari (tozalangan mis, nikel, kobalt, oltin-gugurt kislotasi), Kandalakşa alyuminiy z-di (birlamçi alyuminiy), Olenegorsk, Kovdor ruda boyitiş k-tlari, «Murmanribprom» korxonasi, «Nerpa» kemaremont z-di. Kola AES, daryolarida GES kaskadlari bor. Asosiy sanoat şaharlari: Murmansk, Apatit, Kandalakşa, Monçegorsk, Kirovsk, Olenegorsk. Q. x.ningetakçi tarmoği — çorvaçilik. Krramol (sut-göştli zotlari), çöçqaçilik, buğuçilik, parrandaçilik rivojlangan. T.y. 900 km dan ziyod, şundan 341 km elektrlaştirilgan. Dengiz transporti muxim rol öynaydi. (asosiy porti — Murmansk). Avtomobil yöllari — 2 ming km. Aeroport bor. Muntazam havo liniyalari Murmanskiy Moskva, Sankt-Peterburg, Arxangelsk, Petrozavodsk ş.lari b-n boğlaydi. 3 oliy ukuv yurti, Rossiya FA ning Kola filiali, Qutb i. t. markazi, dunyoda eng şim. Qutbiy botanika boği va b. ilmiy muassasalar mavjud. 2 muzey, 2 teatr, sanatoriy bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУРМАНСК ВИЛОЯТИ - РФ таркибидаги вилоят. 1938 й. 28 майда ташкил қилинган. Шимолий иқтисодий р-нга киради. Россия Европа қисмининг шим.-ғарбида, Кола я.о. ва материкнинг бир қисмида жойлашган. Оқ ва Баренц денгизлари б-н ўралган. Fap-бда Норвегия ва Финляндия б-н чегарадош. Майд. 144,9 минг км2. Аҳолиси 1016,6 минг киши (1998). Асосий аҳолиси руслар (82,3 %), шунингдек, украин, белорус, саамлар, кареллар ва б. яшайди. Шаҳар аҳолиси 91,8 %. Маркази — Мурманск ш. 5 маъмурий туманга бўлинган. 16 шаҳар ва 16 шаҳарча бор. М.в. ер юзаси паст тоғлар, қирлар ва ботиклардан иборат. Колая.о.нинг майд. 100 минг км2га яқин. Шим. соҳили баланд, тик, жан. дагиси паст, қия. Ярим оролнинг ғарбий қисмида Хибин тоғлари (бал. 1191 м гача) жойлашган. Марказий қисмида Кейви сувайирғич грядаси бор. Кола я.о. Болтиқ қалкрнининг шим.- шарқий чеккасини ташкил қилади. М.в. да апатит рудалари, глинозем хом ашёси, никель ва б. бор. Иқлими Кола я.о. жанубий кисмида мўътадил, денгиз иқлими, шим. кисмида субарктик, нисбатан юмшоқ. Янв. нинг ўртача т-раси шим.да —8°, марказий қисмида —13° гача, июлники шим.да 8° ва марказий қисмида 14°. Йиллик ёғин 350 мм дан 1000 мм гача (тоғли р-нларда). М.в.да қутб куни ва қутб туни алмашиниб туради. Вегетация даври 80—130 кун. Кўп сонли остонали дарёлар ва кўллар бор. Шимоли йўсинлишайникли тундра, жан.роғи ўрмонли тундра ва тайгадан иборат. Тупроклари, асосан, подзол, ботқоқ, шим.да тундра тупроклари. Ёввойи ҳайвонлардан буғу, лось, росомаха, айиқ, тийин, сувсар, тулки, оқ тулки, ондатра, норка, оқ сичқон, қуён яшайди. Балиқ тури кўп. М.в.да Лапландия, Кандалакша, Пасвик қўриқхоналари бор. Кончилик, рангли металлургия ва балиқ саноатлари ривожланган. М.в.да денгиз суви кўтарилиши (қалқиши) ва кайтиши б-н ишлайдиган Кислая Губа электр станцияси қурилган. Йирик ГРЭС бор. Саноатининг асосий тармоқлари: кончилик (темир рудаси, апатит-нефелин, мисникель рудалари), рангли металлургия (бирламчи алюминий, тозаланган мис, никель), балиқ сано-ати, кимё (апатит концентрати), қора металлургия (темир рудапи концентрат). Йирик корхоналари — «Северони-кель», «Печенганикель» к-тлари (тозаланган мис, никель, кобальт, олтин-гугурт кислотаси), Кандалакша алюминий з-ди (бирламчи алюминий), Оленегорск, Ковдор руда бойитиш к-тлари, «Мурманрибпром» корхонаси, «Нерпа» кемаремонт з-ди. Кола АЭС, дарёларида ГЭС каскадлари бор. Асосий саноат шаҳарлари: Мурманск, Апатит, Кандалакша, Мончегорск, Кировск, Оленегорск. Қ. х.нингетакчи тармоғи — чорвачилик. Кррамол (сут-гўштли зотлари), чўчқачилик, буғучилик, паррандачилик ривожланган. Т.й. 900 км дан зиёд, шундан 341 км электрлаштирилган. Денгиз транспорти мухим роль ўйнайди. (асосий порти — Мурманск). Автомобиль йўллари — 2 минг км. Аэропорт бор. Мунтазам ҳаво линиялари Мурманский Москва, Санкт-Петербург, Архангельск, Петрозаводск ш.лари б-н боғлайди. 3 олий укув юрти, Россия ФА нинг Кола филиали, Қутб и. т. маркази, дунёда энг шим. Қутбий ботаника боғи ва б. илмий муассасалар мавжуд. 2 музей, 2 театр, санаторий бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.