Musiqa çolğu asboblari

Musiqa çolğu asboblari -musiqiy ton yoki öziga xos jarangdor tovuşlar hamda ma'lum ritmik tuzilmalarni hosil etişga möljallangan çolğu asboblar; musiqani yakkanavoz yoki jamoa (turli ansambl, orkestr va b.) tarzda ijro etişda işlatiladi. Har bir M.ç.a.ning sadosi öziga xos tembr, ma'lum diapazotm tovuşqator va ifodaviy imkoniyatlarga ega. M.ç.a. sadosining sifati, köpinça, muayyan çolğu asbobining şakli, umumiy tuzilişi, qurilmasi va uni tayyorlaşda işlatilgan materialga boğliq. M.ç.a. qadimdan qamiş, bambuk, yoğoç, toş, suyak, metall, teri, ipak, kokos yonğoği, qovoq va b.dan tayyorlangan. Sadolaniş xususiyatini qöşimça vositalar (mas, surdinayaan foydalaniş), ijroçilik uslublari (mas, torli sozlarni tirnab-çertib çaliş, flajolet va b.), ba'zi musika bezaklari yordamida özgartiriş mumkin. Paydo bölişi insoniyat tarixining ilk davrlariga töğri keladi; mukammallanişi esa musiqa san'ati va ijroçilikning rivojlanişi hamda M.ç.a.ni i. ç. texnika taraqqiyoti b-n boğliq.

M.ç.a. tovuş manbalariga qarab guruxdarga, ijroçilik uslubi (yoki işlatilgan mexanizmi)ga qarab guruhçalarga, öziga xos qöşimça belgilariga qarab xillarga bölinadi. M.ç.a., asosan, torli (xordofonlar), puflab çalinadigan (aerofonlar), teri qoplamali (membranofonlar), tilçali (gemidiofonlar), plastinkali, elektr va elektron musiqa çol-ğulari, idiofonlar guruhlariga bölinadi. Torli çolğu asboblarning gurux.çalari: kamonli sozlar (skripka, alt, violonçel, kontrabas, viola, özbek so-zlaridan ğijjak, köbiz, sato va b.), çertib çalinadigan sozlar (arfa, gusli, sitra, gitara, domra, balalayka, dutor, tanbur, rubob, setor, dömbira va b.), urib çalinadigan torli sozlar (çang, simbali va b.), klavişli urib çalinadigan sozlar (klavikord, fortepiano, royal), klavişli çertib çalinadigan sozlar (klavesin va uning turlari). Puflab çalinadigan çolğu asboblarning guruhçalari: tilçali sozlar (surnay, qöşnay, bölamon, şoxnay, klarnet, goboy va b.), tilçasiz sozlar (naylar, fleytalar), mundştukli sozlar (truba, valtorna, tuba, karnay va b.), pnevmatik klavişli sozlar (organ va uning turlari). Tilçali çolğu asboblarning bölinmalari: pnevmatik klavişli sozlar (fisgarmoniya, bayan, akkordeon va b.), çertib çalinadigan sozlar (çangköbiz va uning turlari), urib çalinadigan sozlar (fleksatonlar). Teri qoplamali urib çalinadigan çolğu asboblarning guruhçalari: sozlanadigan (litavralar), sozlanmaydigan (noğora, doyra, baraban, tamburin va b.) çolğu asboblar. Plastinkali çolğu asboblarning guruhçalari: urib çalinadigan rezonatorsiz sozlar (ksilofonlar va b.), urib çalinadigan rezonatorli sozlar (ovoz beradigan plastinkalari ostida ma'lum hajmdagi rezonatorlar — trubkalar, böş idişlar va h. k. örnatilgan metallofon, marimba, vibrafon va b.), klavişli urib çalinadigan sozlar (çelesta va b.).Idiofonlarning guruhçalari: sozlanadigan (orkestr kolokoli, könğiroqçalar, gong va b.), sozlanmaydigan (tarelkalar, tamtam, marakas, qayroq, qoşiq, safoil, likop, patnis, mis lagan, zang va b.) çolğu asboblar.

M.ç.a. ba'zida xalq va professional (orkestr) turlarga ham bölinadi. Orkestr çolğulari kompozitor tomonidan yaratilgan, temperatsiyali tovuşqatorga asoslangan köp ovozli musika asarlari ijrosiga moslaştirilgan. Xalq çolğulari esa ma'lum millat (elat) monodik musiqa ijrosi uçun qöllaniladi va musiqiy tovuş quroli böliş b-n birga, moddiy madaniyat mahsuli hamdir; mukammal şaklida xalq badiiy tafakkuri, nafosat tasav-vurlari, ramziy ma'nolar aks etgan. Çolğular xalq hayotida sof estetik vazifa bajarişdan taşqari şomonbaxşilar, afsungarlar ruhiyatga ta'sir ötkazişda, harbiylar, çöponlar, deh-qrnlar tomonidan boşqaruvçi, qörqituvçi, çorlovçi tovuş quroli sifatida foydalanib kelingan.