Musiqa şakli
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 852-b. — ziyouz.com
Musiqa şakli - 1) keng (falsafiy, estetik) ma'noda — muayyan ğoyaviybadiiy mazmunni musiqada mujassamlaştiruvçi ifoda vositalari (kuy, ritm, garmoniya va b.) maj-mui; 2) tor ma'noda — musiqa asarining içki tuzilişi — kompozitsiyasn. M.ş. badiiy obrazlarni namoyon etişda muayyan ijodiy prinsiplar (mas, kuy yoki mavzuni takrorlaş, özgartiriş, qayta işlaş, yangi, keskin farklanuvçi kuy kiritiş va b.)ga ta-yanadi. Oğzaki an'anadagi musiqada, şuningdek, vokal, teatr, kino musiqalarida sof musiqiy omillar b-n birga mazkur san'at turlariga xos (mas, şe'riy asar tuzilişi, sahna asari dramaturgiyasi, kinofilm montaji kabi) kompozitsiya xususiyatlari ham muhim örin tutadi. Dasturli (muayyan mavzuli) musiqa asarlari (mas, simfonik poema, ballada)la M.ş. umumiy syujetga mos ravişda özgaradi. M.ş.ning eng kiçik ifodaviy birligi ohang, birlamçi tugal musiqa tuzilmasi mavzudir. Har bir asardagi kompozitsiya öziga xos körinişga ega bölsada, M.ş.ning ayerlar davomida rivojlanib, qonunlaşgan turlari mavjud (davr, kuplet, ikki qismli, uç qismli şakl, sonata şakli, variatsiya, rondo, fuga va b.). Şuningdek, bir qismli aralaş (rondosonata), köp qismli turkum M.ş.lari tarqalgan (syuita, sonata turkumi va b.). Yirik vokalsimfonik (oratoriya, kantata, messa va b.) va musiqali sahna (musiqali drama va komediya, opera, balet) asarlari köp qismdan taşkil topadi. Ularning ayrim qismlari (uvertyura, ariya va h. k.), odatda, unça murakkab bölmagan M.ş.larida yoziladi.
Şarq (jumladan, Örta Osiyo) xalqlarining oğzaki an'anadagi professional musiqasida turli xil M.ş.lari mavjud bölgan (amal, kor, savt, peşrav va b.).
Ad.: Rajabov I., Maqomlar masalasiga doyr, T., 1963; Asafyev B., Muzikalnaya forma kak protsess, 2 izd., M., 1971; Sposobin I., Musiqa şakli [Maxsus muharrir F. Ğafurbekov], T., 1982.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУСИҚА ШАКЛИ - 1) кенг (фалсафий, эстетик) маънода — муайян ғоявийбадиий мазмунни мусиқада мужассамлаштирувчи ифода воситалари (куй, ритм, гармония ва б.) маж-муи; 2) тор маънода — мусиқа асарининг ички тузилиши — композициясн. М.ш. бадиий образларни намоён этишда муайян ижодий принциплар (мас, куй ёки мавзуни такрорлаш, ўзгартириш, қайта ишлаш, янги, кескин фаркланувчи куй киритиш ва б.)га та-янади. Оғзаки анъанадаги мусиқада, шунингдек, вокал, театр, кино мусиқаларида соф мусиқий омиллар б-н бирга мазкур санъат турларига хос (мас, шеърий асар тузилиши, саҳна асари драматургияси, кинофильм монтажи каби) композиция хусусиятлари ҳам муҳим ўрин тутади. Дастурли (муайян мавзули) мусиқа асарлари (мас, симфоник поэма, баллада)ла М.ш. умумий сюжетга мос равишда ўзгаради. М.ш.нинг энг кичик ифодавий бирлиги оҳанг, бирламчи тугал мусиқа тузилмаси мавзудир. Ҳар бир асардаги композиция ўзига хос кўринишга эга бўлсада, М.ш.нинг аерлар давомида ривожланиб, қонунлашган турлари мавжуд (давр, куплет, икки қисмли, уч қисмли шакл, соната шакли, вариация, рондо, фуга ва б.). Шунингдек, бир қисмли аралаш (рондосоната), кўп қисмли туркум М.ш.лари тарқалган (сюита, соната туркуми ва б.). Йирик вокалсимфоник (оратория, кантата, месса ва б.) ва мусиқали саҳна (мусиқали драма ва комедия, опера, балет) асарлари кўп қисмдан ташкил топади. Уларнинг айрим қисмлари (увертюра, ария ва ҳ. к.), одатда, унча мураккаб бўлмаган М.ш.ларида ёзилади.
Шарқ (жумладан, Ўрта Осиё) халқларининг оғзаки анъанадаги профессионал мусиқасида турли хил М.ш.лари мавжуд бўлган (амал, кор, савт, пешрав ва б.).
Ад.: Ражабов И., Мақомлар масаласига дойр, Т., 1963; Асафьев Б., Музыкальная форма как процесс, 2 изд., М., 1971; Способин И., Мусиқа шакли [Махсус муҳаррир F. Ғафурбеков], Т., 1982.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.