Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Musiqali drama

    Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 852–853-b. — ziyouz.com

    Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

    Musiqali drama - 1) musiqa (vokal va çolğu) hamda söz san'atiga asoslangan sax.na asari, musikali teatr janri. Ilk namunalari Şarq (mas, 5-a. Xindiston, 12-a. Xitoy)da şakllangan. Mazkur janr Ozarbayjonda 20-a. boşida, Örta Osiyo va Qozoğistonda 1920- y.larda vujudga kelgan. M.d.da sahna voqealari, qahramonlarning içki keçinma va holatlari, özaro mu-nosabatlari söz, musiqa, dramatik harakat, şuningdek, raqs orqali ifodalanadi, musiqa va söz bir-birini töldirib, asar mazmunini oçişga xizmat qiladi. Özbekistonda M.d. janri 1910—20 y.lardan milliy adabiybadiiy tomoşa san'ati va musika merosi zaminida şakllana boşladi. Uning tarkib topişida özbek xalq tomoşalarida musiqadan foydalaniş tajribalari, şuningdek, ozarbayjon teatrining musiqali dramatik spektakllari muhim rol öynadi. Hamzaning «Hoy, işçilar», «Qarmoq», «Quzğunlar» kabi inssenirovkalari, «Farğona fojiasi» tetralogiyasi; Ğulom Za-fariyning «Halima» pyesasi; Xurşidning Navoiy dostonlari asosida yaratilgan «Farhod va Şirin», «Layli va Majnun» asarlarida M.d.ning öziga xos jihatlari mustahkamlana boşladi. Özbek M.d.si öz taraqqiyotida bir neça davrni bosib ötdi. Dastavval pyesaga mos musiqa materiali xalq ijodidan saralab olingan bölsa, 1930-y.larning boşida S Abdullaning «Pörtana», M. Muhamedov va K. Yaşinning «Içkarida» kabi zamonaviy asarlari sahnalaştirilganida xalq musiqa merosi namunalarini qayta işlaşga urğu berilgan. Özbek bastakor va kom-pozitorlari M.d. musiqasining ifodaviy imkoniyatlarini kengaytirişdi. «Layli va Majnun» (Navoiyning şu nomli dostoni asosida Xurşid librettosi; T. Sodiqov va N. Mironov musiqasi), «Farhod va Şirin» (Navoiy-Xurşid, V. Uspenskiy), «Gulsara» (K. Yaşin; R. Glier) kabi M.d.lar şular jumlasidandir. M.d.ning adabiy va musiqa jihatidan yuksalişida dramaturglardan K. Yaşin, S. Abdulla va bastakor T. Jalilovning xizmatlari katta. Ular qalamiga mansub «Nurxon», «Ravşan va Zulxumor» (K. Yaşin; T. Jalilov), «Tohir va Zuhra», «Alpomiş», «Muqimiy», «Gul va Navröz» (S. Abdulla, T. Jalilov) kabi yetuk M.d.lar mavjud. 1950-y.lardan boşlab bu janrda mustaqil ijod qiluvçi özbek kompozitorlari yetişib çikdi: M. Leviyev, A. Muhamedov, S. Boboyev, H. Rahimov. Ik. Akbarov, D. Zokirov, D. Soatqulov, S. Jalil, M. Yusupov, S. Hayitboyev, M. Bafoyev, M. Mahmudov, F. Olimov va b. Ular özbek musiqa merosi, Yevropa professional musiqa uslubi, ifoda vositalari va şakllari (jumladan, ariya, duet va b. ansambllar, xor va raqs sahnalari)ga tayanib, öz M.d.larida haqiqiy musiqiy dramaturgiya hosil qilişga intilişdi. Dramaturg, kompozitor va ijroçilarning malakasi oşişi natijasida M.d. zamonaviy professional musiqalidramatik janr darajasiga kötarildi va uziga xos xususiyatlariga ega böldi. «Vatan işqi» (3. Fatxullin, Ş. Sa'dulla; S. Boboyev), «Momo yer» (Ç. Aytmatov qissasi asosida T. Tula inssenirovkasi; I. Akbarov musikasi), «Navoiy Astrobodda» (I. Maxsumov; Yu. Rajabiy, S. Jalil), «Prometey» (Yu. Marsinkyaviçyus; M. Bafoyev), «Yusuf va Zulayho» (R. Bobojon; F. Olimov), «Kumuş şahar malikasi» (I. Sulton; Ik. Akbarov) kabi M.d.lar bunga misoldir. Sof drama kabi M. d. ham musikali drama, musiqali fojia, musikali komediya kabi turlarni öz içiga oladi. Özbek kompozitorlari ijodidan katta urin olgan musiqali komediyani musiqaşunoslar mustaqil janr sifatida tadqiq qiladilar; 2) operaning dastlabki nomlaridan biri (ital. dramma in musica, dramma per(la) musica). 16-a. oxiri — 17-a. boşlarida Italiya (mas, K. Monteverdi ijodi)da paydo bölgan. 1639 y. paydo bulgan yangi «opera» nomi M.d. urnini egallay boşlagan. 19-a. örtalarida R. Vagner özining yuksak musiqali-dramatik rivojiga ega bölgan «Nibelunglar uzugi» tetralogiyasi, «Tristan va Izolda», «Parsifal» operalarini M.d. deb ta'riflagan, M. Musorgskiy esa «Boris Godunov», «Xovanşçina» kabi asarlarini xalq M.d.lari deb atagan.

    Ad.: Jabborov A., Musikiy drama va komediya janrlari Özbekiston kompozitorlarining ijodiyotida, T., 2000.

    Ahmadjon Jabborov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    МУСИҚАЛИ ДРАМА - 1) мусиқа (вокал ва чолғу) ҳамда сўз санъатига асосланган сах.на асари, мусикали театр жанри. Илк намуналари Шарқ (мас, 5-а. Хиндистон, 12-а. Хитой)да шаклланган. Мазкур жанр Озарбайжонда 20-а. бошида, Ўрта Осиё ва Қозоғистонда 1920- й.ларда вужудга келган. М.д.да саҳна воқеалари, қаҳрамонларнинг ички кечинма ва ҳолатлари, ўзаро му-носабатлари сўз, мусиқа, драматик ҳаракат, шунингдек, рақс орқали ифодаланади, мусиқа ва сўз бир-бирини тўлдириб, асар мазмунини очишга хизмат қилади. Ўзбекистонда М.д. жанри 1910—20 й.лардан миллий адабийбадиий томоша санъати ва мусика мероси заминида шакллана бошлади. Унинг таркиб топишида ўзбек халқ томошаларида мусиқадан фойдаланиш тажрибалари, шунингдек, озарбайжон театрининг мусиқали драматик спектакллари муҳим роль ўйнади. Ҳамзанинг «Ҳой, ишчилар», «Қармоқ», «Қузғунлар» каби инсценировкалари, «Фарғона фожиаси» тетралогияси; Ғулом За-фарийнинг «Ҳалима» пьесаси; Хуршиднинг Навоий достонлари асосида яратилган «Фарҳод ва Ширин», «Лайли ва Мажнун» асарларида М.д.нинг ўзига хос жиҳатлари мустаҳкамлана бошлади. Ўзбек М.д.си ўз тараққиётида бир неча даврни босиб ўтди. Даставвал пьесага мос мусиқа материали халқ ижодидан саралаб олинган бўлса, 1930-й.ларнинг бошида С Абдулланинг «Пўртана», М. Муҳамедов ва К. Яшиннинг «Ичкарида» каби замонавий асарлари саҳналаштирилганида халқ мусиқа мероси намуналарини қайта ишлашга урғу берилган. Ўзбек бастакор ва ком-позиторлари М.д. мусиқасининг ифодавий имкониятларини кенгайтиришди. «Лайли ва Мажнун» (Навоийнинг шу номли достони асосида Хуршид либреттоси; Т. Содиқов ва Н. Миронов мусиқаси), «Фарҳод ва Ширин» (Навоий-Хуршид, В. Успенский), «Гулсара» (К. Яшин; Р. Глиэр) каби М.д.лар шулар жумласидандир. М.д.нинг адабий ва мусиқа жиҳатидан юксалишида драматурглардан К. Яшин, С. Абдулла ва бастакор Т. Жалиловнинг хизматлари катта. Улар қаламига мансуб «Нурхон», «Равшан ва Зулхумор» (К. Яшин; Т. Жалилов), «Тоҳир ва Зуҳра», «Алпомиш», «Муқимий», «Гул ва Наврўз» (С. Абдулла, Т. Жалилов) каби етук М.д.лар мавжуд. 1950-й.лардан бошлаб бу жанрда мустақил ижод қилувчи ўзбек композиторлари етишиб чикди: М. Левиев, А. Муҳамедов, С. Бобоев, Ҳ. Раҳимов. Ик. Акбаров, Д. Зокиров, Д. Соатқулов, С. Жалил, М. Юсупов, С. Ҳайитбоев, М. Бафоев, М. Маҳмудов, Ф. Олимов ва б. Улар ўзбек мусиқа мероси, Европа профессионал мусиқа услуби, ифода воситалари ва шакллари (жумладан, ария, дуэт ва б. ансамбллар, хор ва рақс саҳналари)га таяниб, ўз М.д.ларида ҳақиқий мусиқий драматургия ҳосил қилишга интилишди. Драматург, композитор ва ижрочиларнинг малакаси ошиши натижасида М.д. замонавий профессионал мусиқалидраматик жанр даражасига кўтарилди ва узига хос хусусиятларига эга бўлди. «Ватан ишқи» (3. Фатхуллин, Ш. Саъдулла; С. Бобоев), «Момо ер» (Ч. Айтматов қиссаси асосида Т. Тула инсценировкаси; И. Акбаров мусикаси), «Навоий Астрободда» (И. Махсумов; Ю. Ражабий, С. Жалил), «Прометей» (Ю. Марцинкявичюс; М. Бафоев), «Юсуф ва Зулайҳо» (Р. Бобожон; Ф. Олимов), «Кумуш шаҳар маликаси» (И. Султон; Ик. Акбаров) каби М.д.лар бунга мисолдир. Соф драма каби М. д. ҳам мусикали драма, мусиқали фожиа, мусикали комедия каби турларни ўз ичига олади. Ўзбек композиторлари ижодидан катта урин олган мусиқали комедияни мусиқашунослар мустақил жанр сифатида тадқиқ қиладилар; 2) операнинг дастлабки номларидан бири (итал. dramma in musica, dramma per(la) musica). 16-a. охири — 17-a. бошларида Италия (мас, К. Монтеверди ижоди)да пайдо бўлган. 1639 й. пайдо булган янги «опера» номи М.д. урнини эгаллай бошлаган. 19-а. ўрталарида Р. Вагнер ўзининг юксак мусиқали-драматик ривожига эга бўлган «Нибелунглар узуги» тетралогияси, «Тристан ва Изольда», «Парсифаль» операларини М.д. деб таърифлаган, М. Мусоргский эса «Борис Годунов», «Хованшчина» каби асарларини халқ М.д.лари деб атаган.

    Ад.: Жабборов А., Мусикий драма ва комедия жанрлари Ўзбекистон композиторларининг ижодиётида, Т., 2000.

    Аҳмаджон Жабборов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.