Musiqaşunoslik
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 855–857-b. — ziyouz.com
Musiqaşunoslik - san'atşu-noslik sohasi, musiqa haqidagi fan. Musiqa nazariyasi, musiqa tarixi, musiqiy folkloristika (etnomusiqaşu-noslik), musiqiy tanqid va musiqiy jurnalistika kabi asosiy qamda boşqa fanlarga aloqador (musiqiy akustika, musiqiy psixologiya, musiqiy paleografiya, musiqiy estetika, musiqiy sotsiologiya, musiqiy şarqşunoslik, musiqiy bibliografiya va notografiya va b.) sohalarni öz içiga oladi.
Nazariy M., umuman musiqa san'ati yoki muayyan davr, biror xalq, şuningdek, ba'zi yirik kompozitorlar asarlari tuziliş qoidalari, musiqa tili va kompozitsiya xususiyatlarini tadqiq qiladi. Musiqaning ayrim ifodaviy vositalari garmoniya, polifoniya, musiqa şakli tahlili, orkestrlaş, çolğuşunoslik kabi fanlarda örganiladi. Musiqa uquvini rivojlantirişda solfejionnt ahamiyati katta.
Tarixiy M. musiqa madaniyati taraqqiyotiga har tomonlama ta'rif berişni öz oldiga asosiy maqsad qilib qöyib, uni tarixiy jarayon, falsafa, mafkura, adabiyot, teatr va san'atning boşqa turlari rivoji b-n boğliq holda yoritadi. Musiqaning umumiy tarixidan taşqari yirik mintaqalar (Yevropa, Osiyo kabi), bularning munosabati (Ğarb-Şarq yoki Şarq-Ğarb), ayrim mamlakatlar va xalqaro yoki muayyan davr musiqa tarixi (klassitsizm, romantizm, impressionizm), şuningdek, musiqiy uslub, janr va şakllar (opera, simfoniya, konsert va h.k.), ijroçilik san'ati va b.ning yuzaga keliş tarixini öz içiga oladi. Musiqa ijodiyotini tadqiq qilişda tarixiy M. musiqiynazariy taxlil ma'lumotlariga tayanadi, öz örnida nazariy M. xulosalari töliq va ilmiy bölişi maqsadida örganilayotgan hodisalarga tari-xan yondaşadi. Nazariya va tarixiylikning çuqur, uzviy aloqadorligi M.ning asosiy şartlaridandir.
Örta va Yaqin Şarq xalqlari musiqa san'ati qonunqoidalari tizimini örganuvçi ilmi musiqiy (musiqa ilmi) 8—9-a.larda (Yunus al-Kotib, Xalil ibn Ahmad) şakl topgan. Ilmi tpa'lif, ilmi iyqo va ilmi advorpan tarkib topib, musika nazariyasi, tarixi, ijodiyoti va ijroçiligi masalalari haqida bahs yuritgan. 14—15-a.lar manbalarida «ilmi advor» deb ham atalgan. Markaziy Osiyo madaniyatida ilmi musiqiy asosan 3 ta uslubiy yönalişda rivojlangan: 1) musiqa ijodiyoti an'analarini Yunoniston (Aristotel, Aristoksen, Ptolemey) mantiq ilmi, mat.si va fizikasi qonunqoidalari negizida umumlaştirişga asoslangan ilmiyratsi-onalistik yönaliş (Forobiy, Ibn Sino, Abu Abdullox, al-Xorazmiy, Umar Xayyom, Qutbiddin aş-Şeroziy, Faxriddin ar-Roziy va b.); 2) muayyan bir ijodiy uslub, maktab yoki musiqaning ma'lum bir soxasi (aşula yoki çolğu ijroçiligi va h. k.)ni amaliy özlaştirişga möljallangan amaliy-empirik yönaliş (Banu Muso, Yahyo al-Munajjim, Safiuddin al-Urmaviy, Najmiddin Kavkabiy, Darvişali Çangiy va b.); 3) Qur'on, hadislar, şariat arkonlari va tasavvuf ğoyalari nuqtai nazaridan kelib çiqqan holda musiqaning ma'naviy mo-hiyati, tarbiyaviy ahamiyati masalalarini örganişga bağişlangan diniy-ma'naviy yönaliş (Kalobodiy Buxoriy, Abu X°mid Ğazoliy, Boqiyo Noiniy, Ziyouddin Naxşabiy, Nurasad Çiştiy, Abdulhaq Dexlaviy, Hujviriy, Abbodiy va b.). Oxirgi yönalişda ilmi musiqiy köp hollarda «samo'» deb atalgan. Temuriylar davrida ilmiyratsionalistik va amaliy-em-pirik uslublarni özaro mujassamlaştirişga yönaltirilgan ta'limotlar vujudga keldi (Abdulqodir Maroğiy, Abdurahmon Jomiy, Zaynulobiddin al-Husayniy, Kavkabiy va b.)- Ilmi musiqiyning muammolar tizimi musiqaning kelib çiqişi, uning ijtimoiy, ma'naviy, tarbiyaviy ahamiyati, kuy turlari (alhon) va janrlari, nağma, bu'd, jins, jam, iyqo, intiloqot (intonatsiya), ta'lif (ijod, kompozitsiya), çolğuşunoslik (sinoatil-olat) va b. masalalardan tarkib topib, ularni örganişda mat. (riyoziyot), fizika (ilmi tabiiy), geometriya (handasa), mantiq va b. fanlar krnunqoidalari, isbot vositalari keng tatbiq etilgan. 20-a.ning boşlaridan ilmi musiqiy Yevropa va jahon musiqaşunosligining ilğor uslubiy tamoyillari b-n boyitilib, zamonaviy musiqa şarqşunosligining tari-xiy, uslubiy negizi va tarkibiy kismi sifatida rivojlangan (mas, A. Fitratning «Özbek klassik musiqasi va uning tarixi», 1927 — arab alif-bosida; yangi naşri, T., 1993).
Özbekistonda keng qamrovli M. 20-a. dan rivoj topa boşladi. 1920— 30 y.larda paydo bölgan ilk M. asarlari, asosan, şu davrda töplana boşlagan özbek musiqa merosini tizimli örganişga (V. Uspenskiy, N. Mironov, Ye. Romanovskaya, Il. Akbarov va b.ning maqola va kitoblari), milliy çolğu asboblarni tasniflaşga (V. Belyayev) qaratilgan. Özbekiston kompozitorlik musiqa madaniyatiga oid birinçi yirik tadqiqot («Özbek musiqasining rivojlaniş yöllari», rus tilida) 1946 y.da yaratilgan. Keyingi davrda özbek musikaşunosligi, asosan, musika merosini keng miqyosda töplaş va tadqiq qiliş (mas, «Özbek xalq musiqasi», 1—9-j.lar, T., 1955—66; «Şaşmaqom», I—VI jildlar, T., 1966—75; I. Rajabov, «Maqomlar masalasiga doyr», T., 1963; F. Karomatov, «Özbek xalq musiqasi merosi», 1 — 2:j., T., 1978—83; T. Ğafurbekov, «Özbek professional musiqa ijodining folklor manbalari», T., 1984»), ayrim janrlarning şakllanişi (mas, Ya. Pekker, «Özbek operasi», M., 1963, 2naşr, 1984; N. Yanov-Yanovskaya, «Özbek simfonik musikasi», T., 1979, rus tilida; T. Ğafurbekov, «Milliy monodiyaning ijodiy resurelari va bularning zamonaviy özbek musiqasida saykal topişi», T., 1987, rus tilida); özbek musiqasining 20-a. tarixi («Özbek sovet musikasi tarixi», 1—3 j., T., 1972—1991, rus tilida), Şarq allomalari ilmiy merosi (mas, O. Matyoqubov, «Forobiy Şarq musiqa asoslari haqida», rus tilida, T., 1986; A. Nazarov, «Forobiy va Ibn Sino musiqiy ritmika xususida», T., 1995), özbek sozanda va xonandalari faoliyati («Özbek xalq sozandalari», 1—2-kitob, T., 1959—74), musika çol-ğulari va çolğu musiqasi (F. Karomatov, «Özbek çolğu musiqasi», T., 1972; T. Vizgo, «Urta Osiyo musika çolğulari», M., 1981, rus tilida) va b. masalalarga oid yirik asarlar, tadqiqotlar, töplamlar yaratildi. 20-asrning sönggi çoragida tan olingan bir qança dareliklar özbek tiliga (T. Ğafur-bekov tahririda) tarjima qilindi, ilk musiqa luğatlari (Il. Akbarov) va yangi dareliklar (T. Qurbonov, O. Azimova) yaratildi. Özbek musikaşunoslari xalqaro musiqa anjumanlarida faol qatnaşadi, ularning asarlari çet ellarda naşr etilgan. Uzbekiston musiqaşunosligiga Il. Akbarov, Ya. Pekker, T. Vizgo, F. Karomatli, I. Rajabov, A. Jabborov, S. Galitskaya, N. Yanov-Yanovskaya, T. Ğafurbekov, R. S. Abdullayev, O. Matyoqubov, A. Nazarov, R. Yunusov va b. salmokli qissa qöşgan.
Toşkent (2002 y.dan Uzbekiston) davlat konservatoriyasida 1940-y.lardan e'tiboran M.ning tarixiy, nazariy, folklorşunoslik, 1972 y.dan musiqiy şarqşunoslik, musiqiy tanqid va jurnalistika yönalişlari böyiça yuqori malakali mutaxassislar tayyorlanadi. San'atşunoslik ilmiy tadqiqot itida nomzodlik (1981—92), dlik hamda nomzodlik (1992 y.dan şu kunga qadar) dissertatsiyalari böyiça ixtisoslaşgan kengaş faoliyati doirasida Uzbekiston, Markaziy Osiyo va Zakavkazye M.gi uçun ilmiy darajali kadrlar tadqiqotlari himoyasi ötkaziladi. Ikkala muassasada M.ka doyr aspirantura va doktorantura oçilgan.
Abdumannon Nazarov, Töxtasin Ğafurbekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУСИҚАШУНОСЛИК - санъатшу-нослик соҳаси, мусиқа ҳақидаги фан. Мусиқа назарияси, мусиқа тарихи, мусиқий фольклористика (этномусиқашу-нослик), мусиқий танқид ва мусиқий журналистика каби асосий қамда бошқа фанларга алоқадор (мусиқий акустика, мусиқий психология, мусиқий палеография, мусиқий эстетика, мусиқий социология, мусиқий шарқшунослик, мусиқий библиография ва нотография ва б.) соҳаларни ўз ичига олади.
Назарий М., умуман мусиқа санъати ёки муайян давр, бирор халқ, шунингдек, баъзи йирик композиторлар асарлари тузилиш қоидалари, мусиқа тили ва композиция хусусиятларини тадқиқ қилади. Мусиқанинг айрим ифодавий воситалари гармония, полифония, мусиқа шакли таҳлили, оркестрлаш, чолғушунослик каби фанларда ўрганилади. Мусиқа уқувини ривожлантиришда сольфежионнт аҳамияти катта.
Тарихий М. мусиқа маданияти тараққиётига ҳар томонлама таъриф беришни ўз олдига асосий мақсад қилиб қўйиб, уни тарихий жараён, фалсафа, мафкура, адабиёт, театр ва санъатнинг бошқа турлари ривожи б-н боғлиқ ҳолда ёритади. Мусиқанинг умумий тарихидан ташқари йирик минтақалар (Европа, Осиё каби), буларнинг муносабати (Ғарб-Шарқ ёки Шарқ-Ғарб), айрим мамлакатлар ва халқаро ёки муайян давр мусиқа тарихи (классицизм, романтизм, импрессионизм), шунингдек, мусиқий услуб, жанр ва шакллар (опера, симфония, концерт ва ҳ.к.), ижрочилик санъати ва б.нинг юзага келиш тарихини ўз ичига олади. Мусиқа ижодиётини тадқиқ қилишда тарихий М. мусиқийназарий тахлил маълумотларига таянади, ўз ўрнида назарий М. хулосалари тўлиқ ва илмий бўлиши мақсадида ўрганилаётган ҳодисаларга тари-хан ёндашади. Назария ва тарихийликнинг чуқур, узвий алоқадорлиги М.нинг асосий шартларидандир.
Ўрта ва Яқин Шарқ халқлари мусиқа санъати қонунқоидалари тизимини ўрганувчи илми мусиқий (мусиқа илми) 8—9-а.ларда (Юнус ал-Котиб, Халил ибн Аҳмад) шакл топган. Илми тпаълиф, илми ийқо ва илми адворпан таркиб топиб, мусика назарияси, тарихи, ижодиёти ва ижрочилиги масалалари ҳақида баҳс юритган. 14—15-а.лар манбаларида «илми адвор» деб ҳам аталган. Марказий Осиё маданиятида илми мусиқий асосан 3 та услубий йўналишда ривожланган: 1) мусиқа ижодиёти анъаналарини Юнонистон (Аристотель, Аристоксен, Птолемей) мантиқ илми, мат.си ва физикаси қонунқоидалари негизида умумлаштиришга асосланган илмийраци-оналистик йўналиш (Форобий, Ибн Сино, Абу Абдуллох, ал-Хоразмий, Умар Хайём, Қутбиддин аш-Шерозий, Фахриддин ар-Розий ва б.); 2) муайян бир ижодий услуб, мактаб ёки мусиқанинг маълум бир сохаси (ашула ёки чолғу ижрочилиги ва ҳ. к.)ни амалий ўзлаштиришга мўлжалланган амалий-эмпирик йўналиш (Бану Мусо, Яҳё ал-Мунажжим, Сафиуддин ал-Урмавий, Нажмиддин Кавкабий, Дарвишали Чангий ва б.); 3) Қуръон, ҳадислар, шариат арконлари ва тасаввуф ғоялари нуқтаи назаридан келиб чиққан ҳолда мусиқанинг маънавий мо-ҳияти, тарбиявий аҳамияти масалаларини ўрганишга бағишланган диний-маънавий йўналиш (Калободий Бухорий, Абу Х°мид Ғазолий, Боқиё Ноиний, Зиёуддин Нахшабий, Нурасад Чиштий, Абдулҳақ Дехлавий, Ҳужвирий, Аббодий ва б.). Охирги йўналишда илми мусиқий кўп ҳолларда «самоъ» деб аталган. Темурийлар даврида илмийрационалистик ва амалий-эм-пирик услубларни ўзаро мужассамлаштиришга йўналтирилган таълимотлар вужудга келди (Абдулқодир Мароғий, Абдураҳмон Жомий, Зайнулобиддин ал-Ҳусайний, Кавкабий ва б.)- Илми мусиқийнинг муаммолар тизими мусиқанинг келиб чиқиши, унинг ижтимоий, маънавий, тарбиявий аҳамияти, куй турлари (алҳон) ва жанрлари, нағма, буъд, жинс, жам, ийқо, интилоқот (интонация), таълиф (ижод, композиция), чолғушунослик (синоатил-олат) ва б. масалалардан таркиб топиб, уларни ўрганишда мат. (риёзиёт), физика (илми табиий), геометрия (ҳандаса), мантиқ ва б. фанлар крнунқоидалари, исбот воситалари кенг татбиқ этилган. 20-а.нинг бошларидан илми мусиқий Европа ва жаҳон мусиқашунослигининг илғор услубий тамойиллари б-н бойитилиб, замонавий мусиқа шарқшунослигининг тари-хий, услубий негизи ва таркибий кисми сифатида ривожланган (мас, А. Фитратнинг «Ўзбек классик мусиқаси ва унинг тарихи», 1927 — араб алиф-босида; янги нашри, Т., 1993).
Ўзбекистонда кенг қамровли М. 20-а. дан ривож топа бошлади. 1920— 30 й.ларда пайдо бўлган илк М. асарлари, асосан, шу даврда тўплана бошлаган ўзбек мусиқа меросини тизимли ўрганишга (В. Успенский, Н. Миронов, Е. Романовская, Ил. Акбаров ва б.нинг мақола ва китоблари), миллий чолғу асбобларни таснифлашга (В. Беляев) қаратилган. Ўзбекистон композиторлик мусиқа маданиятига оид биринчи йирик тадқиқот («Ўзбек мусиқасининг ривожланиш йўллари», рус тилида) 1946 й.да яратилган. Кейинги даврда ўзбек мусикашунослиги, асосан, мусика меросини кенг миқёсда тўплаш ва тадқиқ қилиш (мас, «Ўзбек халқ мусиқаси», 1—9-ж.лар, Т., 1955—66; «Шашмақом», I—VI жилдлар, Т., 1966—75; И. Ражабов, «Мақомлар масаласига дойр», Т., 1963; Ф. Кароматов, «Ўзбек халқ мусиқаси мероси», 1 — 2:ж., Т., 1978—83; Т. Ғафурбеков, «Ўзбек профессионал мусиқа ижодининг фольклор манбалари», Т., 1984»), айрим жанрларнинг шаклланиши (мас, Я. Пеккер, «Ўзбек операси», М., 1963, 2нашр, 1984; Н. Янов-Яновская, «Ўзбек симфоник мусикаси», Т., 1979, рус тилида; Т. Ғафурбеков, «Миллий монодиянинг ижодий ресурелари ва буларнинг замонавий ўзбек мусиқасида сайкал топиши», Т., 1987, рус тилида); ўзбек мусиқасининг 20-а. тарихи («Ўзбек совет мусикаси тарихи», 1—3 ж., Т., 1972—1991, рус тилида), Шарқ алломалари илмий мероси (мас, О. Матёқубов, «Форобий Шарқ мусиқа асослари ҳақида», рус тилида, Т., 1986; А. Назаров, «Форобий ва Ибн Сино мусиқий ритмика хусусида», Т., 1995), ўзбек созанда ва хонандалари фаолияти («Ўзбек халқ созандалари», 1—2-китоб, Т., 1959—74), мусика чол-ғулари ва чолғу мусиқаси (Ф. Кароматов, «Ўзбек чолғу мусиқаси», Т., 1972; Т. Визго, «Урта Осиё мусика чолғулари», М., 1981, рус тилида) ва б. масалаларга оид йирик асарлар, тадқиқотлар, тўпламлар яратилди. 20-асрнинг сўнгги чорагида тан олинган бир қанча дареликлар ўзбек тилига (Т. Ғафур-беков таҳририда) таржима қилинди, илк мусиқа луғатлари (Ил. Акбаров) ва янги дареликлар (Т. Қурбонов, О. Азимова) яратилди. Ўзбек мусикашунослари халқаро мусиқа анжуманларида фаол қатнашади, уларнинг асарлари чет элларда нашр этилган. Узбекистон мусиқашунослигига Ил. Акбаров, Я. Пеккер, Т. Визго, Ф. Кароматли, И. Ражабов, А. Жабборов, С. Галицкая, Н. Янов-Яновская, Т. Ғафурбеков, Р. С. Абдуллаев, О. Матёқубов, А. Назаров, Р. Юнусов ва б. салмокли қисса қўшган.
Тошкент (2002 й.дан Узбекистон) давлат консерваториясида 1940-й.лардан эътиборан М.нинг тарихий, назарий, фольклоршунослик, 1972 й.дан мусиқий шарқшунослик, мусиқий танқид ва журналистика йўналишлари бўйича юқори малакали мутахассислар тайёрланади. Санъатшунослик илмий тадқиқот итида номзодлик (1981—92), длик ҳамда номзодлик (1992 й.дан шу кунга қадар) диссертациялари бўйича ихтисослашган кенгаш фаолияти доирасида Узбекистон, Марказий Осиё ва Закавказье М.ги учун илмий даражали кадрлар тадқиқотлари ҳимояси ўтказилади. Иккала муассасада М.ка дойр аспирантура ва докторантура очилган.
Абдуманнон Назаров, Тўхтасин Ғафурбеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.