Muskullar

Muskullar MUSKULLAR, muşaklar — odam va hayvonlar gavdasi a'zolari; nerv impulslari ta'sirida qisqariş xususiyatiga ega töqima (muskul töqimasi)dan taşkil topgan. Silliq, köndalangtarğil va yurak muskullari birgalikda organizmning muskul sistemasini taşkil etadi. Harakatlanişda asosiy rol öynaydi. Köndalangtargil va silliq M.ga bölinadi. Silliq muskul lardan içki a'zolar, qon va limfa tomirlari devorining muskul pardalari, şuningdek, teri muskullari hosil böladi. Silliq M. kişi ixtiyoridan taşqari qisqaradi, şuning uçun ular ğayriixtiyoriy M. deyiladi. Silliq muskul nuqul mezenximadan vujudga keladi. Muskul tolasi uzunasiga ketgan muskul xujayrasidan iborat bölib, yupqa elastik pardasi — sarkolemmasi, sitoplazmasi — sarkoplazmasi, köp yadrolari va organo-idlari bor. Muskul tolasining qisqaruvçi tuzilmasi — uzun ipga öxşaydigan miofibrillar tolaning bir uçidan ikkinçi uçigaça davom ladi. Köndalan gtarğil M.ga skelet muskullari va yurak muskuli (miokard) kiradi. Köndalangtarğil muskullar töqimasi kişining ixtiyoriga böysunadi. har qaysi muskul yumaloq yoki yassi pay vositasida bir suyakdan boşlanib, ikkinçisiga yopişadi. Muskul böğim yaqinida bölsa, albatta, şu böğimdan ötib, uning harakatlanişini ta'minlaydi. M. şakliga köra uzun, qisqa, yumaloq, yalpoq bölib, joylaşişiga qarab yuza, çuqur, oraliq guruhlarga bölinadi. Bajaradigan vazi-fasiga köra qisuvçi, kengaytiruvçi, kötaruvçi, tuşiruvçi, yozuvçi, bukuvçi, çaynovçi va h. k. M.ga ajratiladi. Uzun yoki duksimon muskulning yöğonroq qismi qorni, oxirgi pay qismlari boşi vadumi deb ataladi. Ba'zi M.ning bir emas, balki 2—3 va hatto 4 ta boşi bor (mas, yelkaning ikki boşli, sonning tört boşli muskuli). M.ning qöşimça apparatiga fassiyalar, fibrozsuyak kanallari, sinovi-al qin va xaltalar kiradi. M.da kon tomirlar köp, ular kon b-n möl ta'minlangan, limfa tomirlari yaxşi rivojlangan. Har bir muskulda harakatlantiruvçi va sezuvçi nerv tolalari bor, ular yordamida markaziy nerv sistemasi b-n aloqa qiladi. Bir harakatni bajaradigan M. sinergistlar, qarama-qarşi harakatlarni bajaradiganlari antagonistlar deyiladi. Skelet M.i. topografik jihatdan tana, boş, böyin, köl va oyoq muskullariga ajratiladi.

Tana muskullari orqa, kökrak va qorin M.idan iborat. Orqa M.i yuza va çuqur böladi. Ular kurakni kötaradi, uni yaqinlaştiradi va yopiştiradi, böyinni yozadi, yelka va qölni orqaga va içkariga tortadi, nafas oliş va çiqarişda qatnaşadi. Orqaning çuqur M.i umurtqa poğonasini tiklaydi.

Kökrak M.i xususiy taşqi va içki qovurğalararo M., yelka kamari va qöl b-n boğlangan katta va kiçik kökrak M.i, ömrov usti va oldingi tişeimon M.ga bölinadi. Taşqari qovurğalar-aro M. qovurğalarni kötaradi, içki M. esa nafas oliş va çikarişda iştirok etadi.

Qorin M.i taşki va içki qiyşiq M., qorinning köndalang va töğri M.i, şuningdek, belning kvadrat muskulidan taşkil topgan. Qorin M.i töğri tanani oddinga bukadi, qiyşiq M.i yon tomonlarga egilişini ta'minlaydi. Bu M. qorin pressini taşkil etib, asosiy funksiyasi qorin a'zolarini funksional qulay holatda uşlab turişdan iborat. Bundan taşqari, qorin pressi M.ining qisqarişi siyiş, içak böşaşi, tuğiş jarayonlarini ta'minlaydi. Qorin M.i fassiya b-n krplangan. Muntazam maşq qilib, jismoniy iş b-n şuğullanib muskul tolalarida miofibrillarni köpaytiriş va şu tarika muskul kuçini oşiriş mumkin.

Barça M.ning asosiy xususiyati ularning qisqarişidir (q. Muskul kisqarişi), bunda muayyan iş bajariladi. M. kuçi muskul tolalaridagi miofibrillar soniga boğliq; yaxşi rivojlangan M.da ular köp, suyet rivojlanganlarida kam. Yuz va boşning barça muskullari 2 guruhga: mimika va çaynov M.iga bölinadi. Ular yuz mimikasida, çaynaşda va pastki jağni harakatlantirişda qatnaşadi. Bulardan taşqari, böyin hamda qöl M.i bor. Skelet M.ining deyarli hammasi riçaglar qonuniga muvofiq böğimlardagi suyaklarni harakatga keltiradi. Odam gavdasida 600 ga yaqin muskul bor. Odam gavdasidagi barça erkin harakatlar özaro boğlangan bölib, murakkab şartli va şartsiz reflekslar yordamida yuzaga çiqadi va markaziy nerv sistemasi tomonidan boşqariladi. Arteriya va venalar devorining asosiy qismi, hazm yölining deyarli hammasi, öt pu-fagi va krvuq, baçadon nayi, baçadon silliq M.dan tuzilgan.

Içki a'zolar devori silliq M.ining qisqarişi sekin va çuvalçang örmalaşisimon böladi. Silliq M. refleks yöli b-n avtomatik qisqaradi. Ular haddan taşqari kuçli qisqarganda oğriq paydo böladi (mas, jigar va buyrak sançiği, içak spazmi va h.k.).

Yurak muskuli tuzilişi va vazifasiga köra köndalangtargil hamda sillits M.dan farq qiladi. Unda boşqa muskullarda bölmaydigan xususiyat — ma'lum ritm va kuçga ega bölgan qisqarişlar avtomatizmi bor. Yurak muskuli umr böyi ritm b-n töxtamasdan işlaydi, uning faoliyatini nerv sistemasi boşqaradi.