Mussonlar

Mussonlar (frans. moussons; arab, mavsum — yil fasllari) — Yer yuzasida va troposferaning quyi qismida doimo bir tomonga esadigan va faqat yil fasllarining almaşinişi b-ngina öz yönalişini qarama-qarşi tomonga özgartiradigan havo oqimi. Bunda quruq, kam bulutli havo örnini sernam, seryoğin havo oladi (yoki, aksinça böladi). M.ning hosil bölişida materik b-n okeanning turliça isişi sabab böladi. Bunda bosimning özgarişi hal qiluvçi örin egallaydi. Havo atmosfera bosimi yuqori bölgan sovuq joylardan bosimi past bölgan issiq joylarga siljiydi (M. yuqori bosimli va past bosimli mavsumiy joylar orasida vujudga keladi). Qişda bosim materik ustida yuqori bölganida M. materikdan okean tomonga, yozda esa bosim okean ustida yukrri bölganida teskari tomonga esadi. Qişki M. ketidan, albatta, yozgi M. keladi.

M.ning tropik yoki ekvatorial va tropik bölmagan xillari bor. M. tropik mintaqada kuçliroq namoyon bölib, Hind okeanining şim. qismiga, Afrikaning tropik qismiga, Osiyoning jan., Hindiston, Hindixitoy yarim o.lari, Indoneziya o.lari va Avstraliyaning şim. iga esib turadi. Mö'tadil mintaqada Xitoyning şarqi, şim.-şarq. qismiga, Yaponiya, Koreya yarim o.lariga, Rossiyaning Uzok. Şarqiga ta'sir etadi.

Tropiklardagi M.lar (tropik M.) ekvatorial depresssiya va u b-n boğliq konvergensiya zonalari yil davomida oldin ekvatordan jan. yarim şarga, söngra şim. yarim şarga, ya'ni joriy yarim yillikda yoz qayerda bölsa öşa yerga suriladi. Şu b-n bir katorda passat şamollarining şarqiy maromi, ya'ni qişki M. garbiy şamollar maromi yozgi M. b-n almaşadi. M. atmos-feraning pastki qatlamlarida xrsil böladi, qalinligi 3—4 km ga yetadi. M. materik içkarisiga 1000 km gaça kirib borib, joyning asosiy ik^imiy xususiyatlarini belgilaydi.

Tohir Muxtorov.