Mustafo Çöqay

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 865–866-b. — ziyouz.com

Mustafo Çöqay (Çöqayev) (1886, Oqmaçit, Qozoğiston — 1941.27.12, Berlin) — Turkiston mustaqilligi uçun kuraşçi, Turkiston muxtoriyati hukumati Boş vaziri. Otasi Çöqaybey Törğay dodxoh öğli (1912 y.v.e.) bölis (volost) boşliği edi. M.Ç. boşlangiç ma'lumotni Oqmaçitda olgaç, Toşkentdagi rus gimnaziyasida öqidi (1902—10), Peterburg untining huquq f-tini tugatdi (1917). Rossiya 4-Davlat dumasining musulmonlar fraksi-yasida Turkiston işlari böyiça kotib bölib işladi (1917 y. fev.gaça). Keyinçalik Muvaqqat hukumat Boş vaziri A. F. Kerenskiy boşçiligidagi komissiya tarkibida Turkistonda böddi. 1917 y. apr.da Petrograddan Toş-kentga qaytdi va siyosiy voqealar içida böldi. Turkiston ölkasi musulmonlari Markaziy Şörosi raisi, «Birlik tuği» (qozoqça) gaz.ning muharriri. Turkiston muxtoriyati hukumatining taşqi işlar vaziri (1917—18), Boş vazir (1918 y. yanv. dan). Muxtoriyat qizil askarlar tomonidan tugatilgaç, M.Ç. Toşkentga kelib, bolşeviklardan yaşirindi. Keyin Tiflisda musulmonlar uçun «Yangi dunyo», «Şafaq» gaz.larini çiqardi. 1919 y. fev.da u Yevropa davlatlariga maxsus memorandum b-n murojaat qilib, Turkistondagi istiqlolçilar kuraşini qöllab-quvvatlaşga, bolşevikça rejimni ağdarişgaçaqirdi. M.Ç. muhojirlikda yaşab, turli xalqaro anjumanlarda iştirok etdi, matbuotda maqolalari b-n qatnaşib turdi. Jumladan, «Turkistondagi milliy kuraş» (Parij, 1923) maqolasida ölkaning mustaqillik yölidagi vazi-falarini körsatib berdi. «Turkistondagi bosmaçidik harakati» (London, 1928) asarida bu harakat milliy istiqlol kuraşi ekanligini ta'kidladi.

«Örta Osiyodagi Sovetlar» (Parij, 1928) kitobida Turkistonda örnatilgan sovet rejimining asl mohiyatini oçib taşladi. M.Ç. 1929 y.dan boşlab Turkiston Milliy Birligi Markaziy qömitasining raisi böldi. Parij va Berlinda özbek tilida «Yoş Turkiston» jur.ni çiqarib, unga muharrirlik qildi (1929—39). Parijda nemislar tomonidan qamoqqa olinib, Kompyen konslagerida tutqunlikda saqlandi. U yerda yuqumli kasallikka çalinib vafot etdi. M.Ç. Berlindagi musulmonlar qabristoniga dafn etilgan (1942 y. 2 yanv.).

M.Ç. rus, özbek, qozoq, turk, fransuz, ingliz, nemis, polyak tillarida Turkistonning 20-a. tarixiga oid köplab maqolalar, kitoblar yozdi. «1917 yil, xotira parçalari» (Berlin, 1937; özbek tilida) kitobi şuhrat qozondi. Bu asari turk (Anqara, 1988), rus (Germaniya, 1989; Tokio—Moskva, 2001), özbek (Toşkent, 1992) tillarida alohida kitob bölib naşr qilindi. 2 jildli «Tanlangan asarlar» kitobi (Olmaota, 1998— 99) qozoq va qisman rus tilida bosilib çikdi.

As: Turkestan pod vlastyu Sovetov, Parij, 1935; Istiqlol jallodlari (1917 y. xotiralari), T., 1992.

Ad.: Şarafiddinov O., Mustafo Çöqay, Çölpon, Otajon Hoşim, T., 1993; Iz istorii Rossiyskoy emigratsii: pisma A. 3. Validova i M. Çokayeva (1924- 1932 gg.), M., 1989; Özbekistonning yangi tarixi, 2-kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Rajabov K,., Haydarov M., Turkiston tarixi, T., 2002.

Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МУСТАФО ЧЎҚАЙ (Чўқаев) (1886, Оқмачит, Қозоғистон — 1941.27.12, Берлин) — Туркистон мустақиллиги учун курашчи, Туркистон мухторияти ҳукумати Бош вазири. Отаси Чўқайбей Тўрғай додхоҳ ўғли (1912 й.в.э.) бўлис (волость) бошлиғи эди. М.Ч. бошлангич маълумотни Оқмачитда олгач, Тошкентдаги рус гимназиясида ўқиди (1902—10), Петербург унтининг ҳуқуқ ф-тини тугатди (1917). Россия 4-Давлат думасининг мусулмонлар фракци-ясида Туркистон ишлари бўйича котиб бўлиб ишлади (1917 й. фев.гача). Кейинчалик Муваққат ҳукумат Бош вазири А. Ф. Керенский бошчилигидаги комиссия таркибида Туркистонда бўдди. 1917 й. апр.да Петрограддан Тош-кентга қайтди ва сиёсий воқеалар ичида бўлди. Туркистон ўлкаси мусулмонлари Марказий Шўроси раиси, «Бирлик туғи» (қозоқча) газ.нинг муҳаррири. Туркистон мухторияти ҳукуматининг ташқи ишлар вазири (1917—18), Бош вазир (1918 й. янв. дан). Мухторият қизил аскарлар томонидан тугатилгач, М.Ч. Тошкентга келиб, большевиклардан яширинди. Кейин Тифлисда мусулмонлар учун «Янги дунё», «Шафақ» газ.ларини чиқарди. 1919 й. фев.да у Европа давлатларига махсус меморандум б-н мурожаат қилиб, Туркистондаги истиқлолчилар курашини қўллаб-қувватлашга, большевикча режимни ағдаришгачақирди. М.Ч. муҳожирликда яшаб, турли халқаро анжуманларда иштирок этди, матбуотда мақолалари б-н қатнашиб турди. Жумладан, «Туркистондаги миллий кураш» (Париж, 1923) мақоласида ўлканинг мустақиллик йўлидаги вази-фаларини кўрсатиб берди. «Туркистондаги босмачидик ҳаракати» (Лондон, 1928) асарида бу ҳаракат миллий истиқлол кураши эканлигини таъкидлади.

«Ўрта Осиёдаги Советлар» (Париж, 1928) китобида Туркистонда ўрнатилган совет режимининг асл моҳиятини очиб ташлади. М.Ч. 1929 й.дан бошлаб Туркистон Миллий Бирлиги Марказий қўмитасининг раиси бўлди. Париж ва Берлинда ўзбек тилида «Ёш Туркистон» жур.ни чиқариб, унга муҳаррирлик қилди (1929—39). Парижда немислар томонидан қамоққа олиниб, Компьен концлагерида тутқунликда сақланди. У ерда юқумли касалликка чалиниб вафот этди. М.Ч. Берлиндаги мусулмонлар қабристонига дафн этилган (1942 й. 2 янв.).

М.Ч. рус, ўзбек, қозоқ, турк, француз, инглиз, немис, поляк тилларида Туркистоннинг 20-а. тарихига оид кўплаб мақолалар, китоблар ёзди. «1917 йил, хотира парчалари» (Берлин, 1937; ўзбек тилида) китоби шуҳрат қозонди. Бу асари турк (Анқара, 1988), рус (Германия, 1989; Токио—Москва, 2001), ўзбек (Тошкент, 1992) тилларида алоҳида китоб бўлиб нашр қилинди. 2 жилдли «Танланган асарлар» китоби (Олмаота, 1998— 99) қозоқ ва қисман рус тилида босилиб чикди.

Ас: Туркестан под властью Советов, Париж, 1935; Истиқлол жаллодлари (1917 й. хотиралари), Т., 1992.

Ад.: Шарафиддинов О., Мустафо Чўқай, Чўлпон, Отажон Ҳошим, Т., 1993; Из истории Российской эмиграции: письма А. 3. Валидова и М. Чокаева (1924- 1932 гг.), М., 1989; Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2-китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Ражабов К,., Ҳайдаров М., Туркистон тарихи, Т., 2002.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.