Mustamlakaçilik
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 864–865-b. — ziyouz.com
Mustamlakaçilik - kuçli dav latlar tomonidan zörlik b-n egallangan mamlakat yoki hududni siyosiy va iqtisodiy mustaqillikdan mahrum etib, öziga böysundiriş, qaram qiliş, talaş siyosati. 15-a. oxirida Yevropa davlatlari (Portugaliya, Ispaniya, Angliya, Fransiya, Gollandiya) ana şunday siyosat yurita boşlaydilar. Bunday amaliyot 20- a. boşida avjiga çikdi, natijada dunyoning katta qismi bir neça imperiyalar örtasida bölib olindi. Bu davrga kelib eski mustamlakaçi davlatlar yoniga yangilari: AQŞ, Germaniya, Belgiya, Yaponiya, Rossiya qöşildi. 2-jahon uruşi (1939— 45) tufayli kuçayib ketgan milliy ozodlik harakatlari sanoqli yillar içida mustamlaka imperiyalarini tezda yemirilib, qulaşiga olib keldi. BMTning Boş Assambleyasi mustamlaka mamlakatlari va xalqlariga mustaqillik beriş töğrisida Deklaratsiya qabul qildi (1960), unda M. insoniyatga qarşi jinoyat sifatida ba-hrlanadi. 20-a.ning 60-y. lari boşida önlab sobiq mustamlakalar mustaqillikka erişişdi va suveren davlatlarga aylandi. Jumladan, «Afrika yili» deb nom olgan 1961 y.da qit'aning 21 davlati mustaqillikka erişgan edi. Hoz. vaqtda ayrim kiçik hududlar (asosan, orol qududlari) AQŞ, Buyuk Britaniya, Fransiya, Niderlandiya va b. mamlakatlar hukmronligi ostida qolib kelmoqda. Lekin bu hududlarning axoliyey metropoliya aholisi huquqlariga öxşaş yoki unga yaqin huquqlarga ega böldi, maxalliy özini özi boşqarişdan keng foydalanadi, metropoliya mamlakatlaridan moliyaviy-iqtisodiy yordam oladi. Şu bois tom ma'noda M. amalda yöqolgan, deyiş mumkin. 19- va 20-a.da Rossiya imperiyasi, söng sobiq SSSRham M. siyosatini olibbordi. 1991 y. SSSR parçalanib uning örnida mustaqil taraqqiyot yölini tanlagan 15 mamlakat taşkil topdi. Özbekiston M. dan xalos bölib, mustaqillikka erişgani ana şu olamşumul jarayon tarkibida yuz beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУСТАМЛАКАЧИЛИК - кучли дав латлар томонидан зўрлик б-н эгалланган мамлакат ёки ҳудудни сиёсий ва иқтисодий мустақилликдан маҳрум этиб, ўзига бўйсундириш, қарам қилиш, талаш сиёсати. 15-а. охирида Европа давлатлари (Португалия, Испания, Англия, Франция, Голландия) ана шундай сиёсат юрита бошлайдилар. Бундай амалиёт 20- а. бошида авжига чикди, натижада дунёнинг катта қисми бир неча империялар ўртасида бўлиб олинди. Бу даврга келиб эски мустамлакачи давлатлар ёнига янгилари: АҚШ, Германия, Бельгия, Япония, Россия қўшилди. 2-жаҳон уруши (1939— 45) туфайли кучайиб кетган миллий озодлик ҳаракатлари саноқли йиллар ичида мустамлака империяларини тезда емирилиб, қулашига олиб келди. БМТнинг Бош Ассамблеяси мустамлака мамлакатлари ва халқларига мустақиллик бериш тўғрисида Декларация қабул қилди (1960), унда М. инсониятга қарши жиноят сифатида ба-ҳрланади. 20-а.нинг 60-й. лари бошида ўнлаб собиқ мустамлакалар мустақилликка эришишди ва суверен давлатларга айланди. Жумладан, «Африка йили» деб ном олган 1961 й.да қитъанинг 21 давлати мустақилликка эришган эди. Ҳоз. вақтда айрим кичик ҳудудлар (асосан, орол қудудлари) АҚШ, Буюк Британия, Франция, Нидерландия ва б. мамлакатлар ҳукмронлиги остида қолиб келмоқда. Лекин бу ҳудудларнинг ахолией метрополия аҳолиси ҳуқуқларига ўхшаш ёки унга яқин ҳуқуқларга эга бўлди, махаллий ўзини ўзи бошқаришдан кенг фойдаланади, метрополия мамлакатларидан молиявий-иқтисодий ёрдам олади. Шу боис том маънода М. амалда йўқолган, дейиш мумкин. 19- ва 20-а.да Россия империяси, сўнг собиқ СССРҳам М. сиёсатини олибборди. 1991 й. СССР парчаланиб унинг ўрнида мустақил тараққиёт йўлини танлаган 15 мамлакат ташкил топди. Ўзбекистон М. дан халос бўлиб, мустақилликка эришгани ана шу оламшумул жараён таркибида юз беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.