Mustaqil davlatlar Hamdöstligi

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 866–867-b. — ziyouz.com

Mustaqil davlatlar Hamdöstligi (MDH) — davlatlararo taşkilot. 1991 y. 8 dek.da Minskda Belorussiya, Rossiya, Ukraina tomonidan tuzilgan. Ana şu davlat rahbarlari imzo çekkan Bitimda SSSR çuqur tanazzulga uçrab parçalanib ketiş natijasida yöq bölganligi qayd qilindi, uçala davlat siyosiy, iktisodiy, gumanitar, madaniy va b. sohalarda hamkorlikni rivojlantirişga intilişini bayon etdi. 1991 y. 21 dek.da Bitimga Ozarbayjon, Armaniston, Qozoğiston, Qirğiziston, Moldaviya, Tojikiston, Turkmaniston, Özbekiston köşildi, ular Belorussiya, Rossiya va Ukraina b-n birga MDHning maqsad va qoidalari töğrisidagi Deklaratsiyaga Olmaota ş.da imzo çekdilar. 1993 y. MDHga Gruziya qöşiddi. 1993 y. MDH Ustavi qabul qilindi, u davlatlarning inson huquklari va erkinliklarini ta'minlaş, taşki siyosiy faoliyatini muvofiklaştiriş, umumiy iqtisodiy makonni vujudga keltiriş, transport va aloqa tizimlarini rivojlantiriş, aholi soğliği va atrof mu-hitni muhofaza qiliş, ijtimoiy masalalar va immigratsiya siyosati, uyuşgan jinoyatçilikka karşi kuraş, mudofaa siyosatida hamkorlik qiliş va taşqi çegaralarni qöriklaşda birgalikda faoliyat yuritişni nazarda tutadi. MDH haqiqiy a'zolari b-n birga MDH faoliyatining ayrim turlarida qatnaşuvçi a'zolar bölişi mumkin. MDHning quyidagi organlari taşkil kilingan: Davlat boşliklari kengaşi, Hukumat boşliklari kengaşi, Taşki işlar vazirlari kengaşi, Davlatlararo iktisodiy kömita, markazi Sankt-Peterburgda bölgan Parlamentlararo assambleya va b. MDHning doimiy işlovçi organi Minsk ş.da joylaşgan Muvofiqlaştiruvçimaslahat qömita hisoblanadi. Uning qoşida doimiy kotibiyat işlaydi. Davlat boşliqlari kengaşi 1 y.da kamida 2 marta ötkaziladi. MDH organlarining faoliyati MDH Nizomi b-n tartibga solinadi.

MDH sobiq SSSR hududida fuqarolik uruşi kelib çiqişining oldini oldi, mamlakatlarni bosqiçma-bosqiç xalqaro munosabatlar tizimiga kirib, mustaqilliklari, suverenitetini mustahkamlaşga kömak berdi. MDH öz faoliyati davomida haddan ta-şqari köp qarorlar qabul qildi-yu, lekin aksariyat hollarda ularning kupi bajarilmadi. Hozir MDH ga kiruvçi davlatlarning aholisi 283 mln. kişini taşkil etadi. Bu aholining 120,5 mln. iqtisodiyotda maşğuldir. Ularning 29,4 foizi sanoat va qurilişda, 21,5 foizi q.x., örmon va baliqçilik sohasida işlaydi.

Özbekiston öz milliy manfaatlaridan kelib çiqqan holda MDHda iştirok etmoqda. U MDHga davlatlar ustidan tuzilgan taşkilot sifatida emas, balki mustaqil davlatlarning harakatlarini muvofiklaştiruvçi organ sifatida qaraydi. MDH hududida davlatlarning teng huquqligi asosida yagona iqtisodiy makonni yaratiş, taşkilotda umuman iqtisodiy munosabatlarning ustuvorligiga erişiş, davlatlar örtasida savdo-iqtisodiy aloqalarni rivojlantiriş uçun harakat qiladi.

Ad.: Özbekistonda politologiya [2001 y. 18 okt.da Toşkent ş.da ötkazilgan respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari], T., 2002; Neşatayeva T. N., Mejdunarodniye organizatsii i pravo. Noviye tendensii v mejdunarodno-pravovom regulirovanii, M., 1999.

Sayfiddin Jörayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МУСТАҚИЛ ДАВЛАТЛАР ҲАМДЎСТЛИГИ (МДҲ) — давлатлараро ташкилот. 1991 й. 8 дек.да Минскда Белоруссия, Россия, Украина томонидан тузилган. Ана шу давлат раҳбарлари имзо чеккан Битимда СССР чуқур таназзулга учраб парчаланиб кетиш натижасида йўқ бўлганлиги қайд қилинди, учала давлат сиёсий, иктисодий, гуманитар, маданий ва б. соҳаларда ҳамкорликни ривожлантиришга интилишини баён этди. 1991 й. 21 дек.да Битимга Озарбайжон, Арманистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Молдавия, Тожикистон, Туркманистон, Ўзбекистон кўшилди, улар Белоруссия, Россия ва Украина б-н бирга МДҲнинг мақсад ва қоидалари тўғрисидаги Декларацияга Олмаота ш.да имзо чекдилар. 1993 й. МДҲга Грузия қўшидди. 1993 й. МДҲ Устави қабул қилинди, у давлатларнинг инсон ҳуқуклари ва эркинликларини таъминлаш, ташки сиёсий фаолиятини мувофиклаштириш, умумий иқтисодий маконни вужудга келтириш, транспорт ва алоқа тизимларини ривожлантириш, аҳоли соғлиғи ва атроф му-ҳитни муҳофаза қилиш, ижтимоий масалалар ва иммиграция сиёсати, уюшган жиноятчиликка карши кураш, мудофаа сиёсатида ҳамкорлик қилиш ва ташқи чегараларни қўриклашда биргаликда фаолият юритишни назарда тутади. МДҲ ҳақиқий аъзолари б-н бирга МДҲ фаолиятининг айрим турларида қатнашувчи аъзолар бўлиши мумкин. МДҲнинг қуйидаги органлари ташкил килинган: Давлат бошликлари кенгаши, Ҳукумат бошликлари кенгаши, Ташки ишлар вазирлари кенгаши, Давлатлараро иктисодий кўмита, маркази Санкт-Петербургда бўлган Парламентлараро ассамблея ва б. МДҲнинг доимий ишловчи органи Минск ш.да жойлашган Мувофиқлаштирувчимаслаҳат қўмита ҳисобланади. Унинг қошида доимий котибият ишлайди. Давлат бошлиқлари кенгаши 1 й.да камида 2 марта ўтказилади. МДҲ органларининг фаолияти МДҲ Низоми б-н тартибга солинади.

МДҲ собиқ СССР ҳудудида фуқаролик уруши келиб чиқишининг олдини олди, мамлакатларни босқичма-босқич халқаро муносабатлар тизимига кириб, мустақилликлари, суверенитетини мустаҳкамлашга кўмак берди. МДҲ ўз фаолияти давомида ҳаддан та-шқари кўп қарорлар қабул қилди-ю, лекин аксарият ҳолларда уларнинг купи бажарилмади. Ҳозир МДҲ га кирувчи давлатларнинг аҳолиси 283 млн. кишини ташкил этади. Бу аҳолининг 120,5 млн. иқтисодиётда машғулдир. Уларнинг 29,4 фоизи саноат ва қурилишда, 21,5 фоизи қ.х., ўрмон ва балиқчилик соҳасида ишлайди.

Ўзбекистон ўз миллий манфаатларидан келиб чиққан ҳолда МДҲда иштирок этмоқда. У МДҲга давлатлар устидан тузилган ташкилот сифатида эмас, балки мустақил давлатларнинг ҳаракатларини мувофиклаштирувчи орган сифатида қарайди. МДҲ ҳудудида давлатларнинг тенг ҳуқуқлиги асосида ягона иқтисодий маконни яратиш, ташкилотда умуман иқтисодий муносабатларнинг устуворлигига эришиш, давлатлар ўртасида савдо-иқтисодий алоқаларни ривожлантириш учун ҳаракат қилади.

Ад.: Ўзбекистонда политология [2001 й. 18 окт.да Тошкент ш.да ўтказилган республика илмий-амалий конференцияси материаллари], Т., 2002; Нешатаева Т. Н., Международные организации и право. Новые тенденции в международно-правовом регулировании, М., 1999.

Сайфиддин Жўраев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.