Mustaqillik
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 867–869-b. — ziyouz.com
Mustaqillik — davlatning içki va taşqi işlarda boşqa davlatlarga qaram bölmay faoliyat körsatişi. M. tamoyillariga rioya etiş davlatlararo özaro munosabatlarda yetakçi, hukmron qoidadir. Har bir davlatning mustaqilligini tan oliş özaro tinçtotuv yaşaşning prinsiplaridan biridir. U BMT Ustavi va xalqaro şartnomalar va deklaratsiyalart mustahkamlab qöyilgan.
Unga rioya qiliş hoz. zamon xalqaro huquqining asosiy vazifasidir. Davlatning suvereniteti uning boşqa davlatlar b-n munosabatlaridagi mustakilligini ham bildiradi. M. davlatning faqat siyosiy emas, balki iqtisodiy mustaqilligini ham anglatadi.
M. insoniyatning azaldan orzu-umidi bölib kelgan. Ana şu ğoya asosida AQŞ, Fransiya, Lotin Amerikasi mamlakatlarida inqiloblar yuz berdi. 20-a.ning 90-y.lariga kelib sotsialistik mamlakatlarda inson huquqlarini himoya qiliş va ozodlikka intilişning yangi bosqiçi boşlandi. Şarqiy Yevropa mamlakatlarida qariyb yarim asr hukm surgan totalitar davlat tuzumi inqirozga yuz tutib, demokratik tartibotlar qaror topa boşladi. Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasi parçalanib, uning örnida bir neça mu-staqil respublika, Çexoslavakiya Sotsialistik Respublikasi ikkiga bölinib, Çexiya va Slovakiya suveren davlatlari vujudga keldi. Germaniya Federativ Respublikasi va Germaniya Demokratik Respublikasi birlaşib, nemislar yaşaydigan hududda sotsialistik tuzum barham topdi. Ayni çoğda, sobiq SSSR parçalanib uning örnida mustaqil taraqqiyot yölini tanlagan 15 mamlakat taşkil topdi. Boşqaça qilib aytganda, bu davrga kelib M.ka erişiş masalasi dunyoni keng qamrab olgan jarayonga aylandi. Özbekistonning M.ka erişişi ana şu olamşumul jarayon tarkibida yuz berdi.
M. imkoniyatlarini oldindan payqagan, mamlakat ijtimoiysiyosiy jarayonlarining borişini töğri kuzatib, töğri baholay bilgan Özbekiston ittifokdoşlari orasida birinçilardan bölib, öz mustaqilligini e'lon qildi: 1991 y. 31 avg. kuni kabul kilingan Özbekiston Respublikasining Davlat mustaqilligi töğrisidagi Bayonot Özbekiston hukumatining siyosiy yölini töla qonunlaştirib berdi. 1991 y.ning avg.ida «Özbekiston Respublikasining Davlat mustaqilligi asoslari töğrisida»gi qonun qabul qilindi va ana şu qonun doirasida Uzbekiston Respublikasi Oliy Kengaşining bundan keyin Uzbekiston SSRni Uzbekiston Respublikasi deb ataş, 1-sentyabrni Mustakillik kuni deb e'lon qiliş, Uzbekiston Konstitutsiyasiga özgartiş va qöşimçalar kiritiş, şuningdek, ittifoqning va uning tarkibiga kiradigan barça mustaqil davlatlarning oliy qonun çiqaruvçi idoralariga, barça xorijiy davlatlarga va jahon hamjamiyatiga murojaat qilib, ularni res-publikaning davlat mustaqilligi e'lon qilingan hujjatni tan olişga da'vat etiş töğrisida qaror qabul qildi. Bu Özbekiston mustaqilligining dastlabki huquqiy poydevori edi.
«Özbekiston Respublikasining Davlat mustaqilligi asoslari töğrisida»gi qonun 17 moddadan iborat bölib, u Özbekiston Respublikasining asosiy belgilarini aniqlab berdi. Qonunga köra, Özbekiston Respublikasi öz tarkibidagi Qoraqal-poğiston Respublikasi b-n birga mustaqil demokratik davlat deb e'lon qilindi. Özbek xalqi öz taqdirini özi belgilaş huquqiga ega böldi, xalq davlat hokimiyatining birdanbir sohibi, egasi, xöjayini bölib qoldi. Özbekiston mustaqilligi respublikada adolatli, demokratik, insonparvar jamiyat quriş uçun yöl oçib berdi, öz milliy davlatçiligini barpo qilişga imkoniyat yaratdi.
M. tufayli Özbekiston xalqaro miqyosda özini tanitiş, ayni çoğda xalq-aro huquq meyorlari asosida jahondagi barça davlatlar b-n teng hamkorlik qiliş imkoniyatini qölga kiritdi. Jahon xaritasida Özbekiston yangi, yoş mustaqil davlat sifatida öz örniga ega böldi.
Iqtisodiyotda tub özgarişlar qiliş uçun imkoniyat yaratildi. Ya'ni jahon amaliyoti isbotlagan bozor iqtisodiyotiga ötiş uçun şaroit barpo etildi. Mulkka munosabat tubdan özgarib, jamiyatda yangi mulkdorlar sinfini şakllantiriş uçun imkon oçildi.
M. xalqning ma'naviy uyğonişi uçun töla imkoniyat yaratdi. Yurt tarixi, qadimiy madaniyat tiklana boşladi. Xalqining azaliy urf-odatlari, ma'naviy qadriyatlari unga qaytarib berildi. Dinga munosabat mutlaqo ijobiy tomonga özgardi. Şunday qilib, qölga kiritilgan M. özbek xalqi tarixida tamoman yangi davrni boşlab berdi, milliy dunyoqaraşda yangiça tafakkur şakllana bordi. Xalq kelajakka işonç b-n qaray boşladi. Öz yurtining töla xöjay-ini ekanligini, öz takdirini özi belgilaş imkoniyatini qölga kiritganligini his qila boşladi.
Davron Şorahmedov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУСТАҚИЛЛИК — давлатнинг ички ва ташқи ишларда бошқа давлатларга қарам бўлмай фаолият кўрсатиши. М. тамойилларига риоя этиш давлатлараро ўзаро муносабатларда етакчи, ҳукмрон қоидадир. Ҳар бир давлатнинг мустақиллигини тан олиш ўзаро тинчтотув яшашнинг принципларидан биридир. У БМТ Устави ва халқаро шартномалар ва декларацияларт мустаҳкамлаб қўйилган.
Унга риоя қилиш ҳоз. замон халқаро ҳуқуқининг асосий вазифасидир. Давлатнинг суверенитеты унинг бошқа давлатлар б-н муносабатларидаги мустакиллигини ҳам билдиради. М. давлатнинг фақат сиёсий эмас, балки иқтисодий мустақиллигини ҳам англатади.
М. инсониятнинг азалдан орзу-умиди бўлиб келган. Ана шу ғоя асосида АҚШ, Франция, Лотин Америкаси мамлакатларида инқилоблар юз берди. 20-а.нинг 90-й.ларига келиб социалистик мамлакатларда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва озодликка интилишнинг янги босқичи бошланди. Шарқий Европа мамлакатларида қарийб ярим аср ҳукм сурган тоталитар давлат тузуми инқирозга юз тутиб, демократик тартиботлар қарор топа бошлади. Югославия Социалистик Федератив Республикаси парчаланиб, унинг ўрнида бир неча му-стақил республика, Чехославакия Социалистик Республикаси иккига бўлиниб, Чехия ва Словакия суверен давлатлари вужудга келди. Германия Федератив Республикаси ва Германия Демократик Республикаси бирлашиб, немислар яшайдиган ҳудудда социалистик тузум барҳам топди. Айни чоғда, собиқ СССР парчаланиб унинг ўрнида мустақил тараққиёт йўлини танлаган 15 мамлакат ташкил топди. Бошқача қилиб айтганда, бу даврга келиб М.ка эришиш масаласи дунёни кенг қамраб олган жараёнга айланди. Ўзбекистоннинг М.ка эришиши ана шу оламшумул жараён таркибида юз берди.
М. имкониятларини олдиндан пайқаган, мамлакат ижтимоийсиёсий жараёнларининг боришини тўғри кузатиб, тўғри баҳолай билган Ўзбекистон иттифокдошлари орасида биринчилардан бўлиб, ўз мустақиллигини эълон қилди: 1991 й. 31 авг. куни кабул килинган Ўзбекистон Республикасининг Давлат мустақиллиги тўғрисидаги Баёнот Ўзбекистон ҳукуматининг сиёсий йўлини тўла қонунлаштириб берди. 1991 й.нинг авг.ида «Ўзбекистон Республикасининг Давлат мустақиллиги асослари тўғрисида»ги қонун қабул қилинди ва ана шу қонун доирасида Узбекистон Республикаси Олий Кенгашининг бундан кейин Узбекистон ССРни Узбекистон Республикаси деб аташ, 1-сентябрни Мустакиллик куни деб эълон қилиш, Узбекистон Конституциясига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш, шунингдек, иттифоқнинг ва унинг таркибига кирадиган барча мустақил давлатларнинг олий қонун чиқарувчи идораларига, барча хорижий давлатларга ва жаҳон ҳамжамиятига мурожаат қилиб, уларни рес-публиканинг давлат мустақиллиги эълон қилинган ҳужжатни тан олишга даъват этиш тўғрисида қарор қабул қилди. Бу Ўзбекистон мустақиллигининг дастлабки ҳуқуқий пойдевори эди.
«Ўзбекистон Республикасининг Давлат мустақиллиги асослари тўғрисида»ги қонун 17 моддадан иборат бўлиб, у Ўзбекистон Республикасининг асосий белгиларини аниқлаб берди. Қонунга кўра, Ўзбекистон Республикаси ўз таркибидаги Қорақал-поғистон Республикаси б-н бирга мустақил демократик давлат деб эълон қилинди. Ўзбек халқи ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқига эга бўлди, халқ давлат ҳокимиятининг бирданбир соҳиби, эгаси, хўжайини бўлиб қолди. Ўзбекистон мустақиллиги республикада адолатли, демократик, инсонпарвар жамият қуриш учун йўл очиб берди, ўз миллий давлатчилигини барпо қилишга имконият яратди.
М. туфайли Ўзбекистон халқаро миқёсда ўзини танитиш, айни чоғда халқ-аро ҳуқуқ меъёрлари асосида жаҳондаги барча давлатлар б-н тенг ҳамкорлик қилиш имкониятини қўлга киритди. Жаҳон харитасида Ўзбекистон янги, ёш мустақил давлат сифатида ўз ўрнига эга бўлди.
Иқтисодиётда туб ўзгаришлар қилиш учун имконият яратилди. Яъни жаҳон амалиёти исботлаган бозор иқтисодиётига ўтиш учун шароит барпо этилди. Мулкка муносабат тубдан ўзгариб, жамиятда янги мулкдорлар синфини шакллантириш учун имкон очилди.
М. халқнинг маънавий уйғониши учун тўла имконият яратди. Юрт тарихи, қадимий маданият тиклана бошлади. Халқининг азалий урф-одатлари, маънавий қадриятлари унга қайтариб берилди. Динга муносабат мутлақо ижобий томонга ўзгарди. Шундай қилиб, қўлга киритилган М. ўзбек халқи тарихида тамоман янги даврни бошлаб берди, миллий дунёқарашда янгича тафаккур шакллана борди. Халқ келажакка ишонч б-н қарай бошлади. Ўз юртининг тўла хўжай-ини эканлигини, ўз такдирини ўзи белгилаш имкониятини қўлга киритганлигини ҳис қила бошлади.
Даврон Шораҳмедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.