Mustye madaniyati
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 871–872-b. — ziyouz.com
Mustye madaniyati MUSTYE MADANIYATI, m ustye davri — ilk paleolit davriningeng sönggi madaniyati (mil. av. 150—40 ming yillik). 19-a.ning 60-y.larida fransuz arxeologi G. Mortilye Fransiyaning jan.-ğarbidagi Le-Mustye (Le Moustier) ğoridan suyak va toş qurollar topganligi uçun şu nom b-n yuritiladi. Bu davrda yaşagan odamlar ne-andertallar nomi b-n fanga kirgan. M.m. uçun gardişsimon nukleus va 3 burçakli toş parrakçalar xos bölib, ular yoğoç yöniş, işlaş, kiyim va qurol tayyorlaşda işlatilgan. Mustye davrida nayzasimon toş qurol, öroq, randa, qumtoş yoki ohaktoşdan yasalgan şarlar, M.m.ning oxirida esa keskiç asboblar — qirğiç, piçoq hamda suyak qurollar paydo bölgan. Mustye davrida odamning jismonii qiyofasi takomillaşa borgan. Qad. odam (pitekantrop va sinantrop) özgarib, hoz. tipdagi odamga yaqinroq bölgan neandertal şakliga kiradi. Bu odam miyasida nutq markazi yuzaga keladi hamda uning jismonii qiyofasi özgara boradi, bu uning iş vaqtida erkin harakat qilişini ta'minlaydi. Olovni saqlab qöyişdan uni işqalaş yöli b-n hosil qilişga ötilişi Mustye davrining muhim yutuğidir. Toşni işlaşda levallua texnikasidan foydalanilgan. M.m.da ğor va oçiq manzil-gohlarda neandertal odamlar yaşab, mamont, ayiq, şim. buğusi kabi hayvonlarni ovlab, iste'mol qilişgan hamda terimçilik b-n şuğullangan. Mustye davri qarorgohlarida öçoq, kuygan suyak va kabrlar uçraydi. Qabrlar va ulardan topilgan buyumlar dafn marosimlarida diniy e'tiqodlar turila boşlaganini körsatadi. M.m. yod-gorliklari Yevropa, Afrika, Yaqin Şarqda, Rossiyaning Yevropa qismida, Kavkaz, Örta Osiyo va Qozoğistonda topib tekşirilgan. Özbekistonda — Surxondaryo (Teşiktoş ğori), Samarqand (Omonqöton ğori, Qötirbuloq ma-koni, Zirabuloq, Xöjamazgil makoni), Toşkent viloyati (Obirahmat ğori, Kölbuloq makoni, Xöjakent makoni, Paltov), Farğona vodiysi (Qal'aça makonlari, Söx daryosidagi makonlar), Navoiy viloyati (Uçtut) da M.m. yodgorliklari topilgan va tekşirilgan. Hoz. vaqtda Örta Osiyoda neandertal zamondoşlari yaşagan makonlar 90 dan ortiq joyda uçratilgan.
Ad.: Özbekiston xalqlari tarixi, 1-j., T.. 1992.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУСТЬЕ МАДАНИЯТИ, м устье даври — илк палеолит давринингэнг сўнгги маданияти (мил. ав. 150—40 минг йиллик). 19-а.нинг 60-й.ларида француз археологи Г. Мортилье Франциянинг жан.-ғарбидаги Ле-Мустье (Le Moustier) ғоридан суяк ва тош қуроллар топганлиги учун шу ном б-н юритилади. Бу даврда яшаган одамлар не-андерталлар номи б-н фанга кирган. М.м. учун гардишсимон нуклеус ва 3 бурчакли тош парракчалар хос бўлиб, улар ёғоч йўниш, ишлаш, кийим ва қурол тайёрлашда ишлатилган. Мустье даврида найзасимон тош қурол, ўроқ, ранда, қумтош ёки оҳактошдан ясалган шарлар, М.м.нинг охирида эса кескич асбоблар — қирғич, пичоқ ҳамда суяк қуроллар пайдо бўлган. Мустье даврида одамнинг жисмонии қиёфаси такомиллаша борган. Қад. одам (питекантроп ва синантроп) ўзгариб, ҳоз. типдаги одамга яқинроқ бўлган неандерталь шаклига киради. Бу одам миясида нутқ маркази юзага келади ҳамда унинг жисмонии қиёфаси ўзгара боради, бу унинг иш вақтида эркин ҳаракат қилишини таъминлайди. Оловни сақлаб қўйишдан уни ишқалаш йўли б-н ҳосил қилишга ўтилиши Мустье даврининг муҳим ютуғидир. Тошни ишлашда леваллуа техникасидан фойдаланилган. М.м.да ғор ва очиқ манзил-гоҳларда неандерталь одамлар яшаб, мамонт, айиқ, шим. буғуси каби ҳайвонларни овлаб, истеъмол қилишган ҳамда теримчилик б-н шуғулланган. Мустье даври қароргоҳларида ўчоқ, куйган суяк ва кабрлар учрайди. Қабрлар ва улардан топилган буюмлар дафн маросимларида диний эътиқодлар турила бошлаганини кўрсатади. М.м. ёд-горликлари Европа, Африка, Яқин Шарқда, Россиянинг Европа қисмида, Кавказ, Ўрта Осиё ва Қозоғистонда топиб текширилган. Ўзбекистонда — Сурхондарё (Тешиктош ғори), Самарқанд (Омонқўтон ғори, Қўтирбулоқ ма-кони, Зирабулоқ, Хўжамазгил макони), Тошкент вилояти (Обираҳмат ғори, Кўлбулоқ макони, Хўжакент макони, Палтов), Фарғона водийси (Қалъача маконлари, Сўх дарёсидаги маконлар), Навоий вилояти (Учтут) да М.м. ёдгорликлари топилган ва текширилган. Ҳоз. вақтда Ўрта Осиёда неандерталь замондошлари яшаган маконлар 90 дан ортиқ жойда учратилган.
Ад.: Ўзбекистон халқлари тарихи, 1-ж., Т.. 1992.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.