Mutagenlar

Mutagenlar (mutatsiya va ... genez) — fizik va kimyoviy omillarning tirik organizmlarga ta'sir etib, ularda mutatsiyalar paydo qiladigan omillar. Fizik M. içida ionlovçi nurlar muhim örin tutadi. Ular, öz navbatida, elektromagnitli (tölqinli) va korpuskulyar omillarga bölinadi. Birinçi guruhga rentgen, gamma va kosmik nurlar kiradi. Ikkinçi guruhga beta zarraçalar (elektron va pozitronlar), protonlar, neytronlar, alfa zarraçalar, yuqori va past harorat kiradi. Ionlovçi nurlarning barçaturlari mutagenlik xossalariga ega, ammo sun'iy mutatsiyalarni olişda, asosan, rentgen va gamma nurlari qöllanadi. Kimyoviy mutagenlarga köpçilik alkillovçi birikmalar (di-metilsulfat, dietilsulfat, etilenimin, N nitrozoalkilmoçevina, nitrozometilmoçevina, nitrozoetilmoçevina, etilmetan sulfonat, di-etilnitrozomoçevina va b.), nuklein kislotalar azotli asoslarining analoglari, alkaloidlar va b. kiradi. M. orasida kanserogen va teratogen xossalarga ega bölganlari ham uçraydi. Şu sababli köpçilik mamlakatlarda barça yangi kimyoviy birikmalarning mutagenlik xususiyatini tekşiriş uçun maxsus in-t va lab. taşkil etilgan.