Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Mutatsiya

    Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 877–878-b. — ziyouz.com

    Mutatsiya — organizm u yoki bu belgilarining özgarişiga olib keluvçi genetik materialning tösatdan tabiiy yoki sun'iy irsiy özgarişi. M. haqidagi ta'limotga gollandiyalik botanik X. De Friz asos solgan (1901). M.ning molekulyar mexanizmi 20-a.ning örtalarida olib borilgan molekulyar genetika sohasidagi tadqiqotlar b-n boğliq. M. hosil qiliş virus va mikroorganizmlardan boşlab barça yuksak ösimliklar, hayvonlar va odam uçun xos bölgan tiriklikning universal xossasidir. Agar M. belgilarning yovvoyi tipga xos holatdan çetga çiqişiga olib keladigan bölsa, bu holat töğri M. deyiladi. Bunday M. tabiatda keng tarqalgan. Yovvoyi tipga xos belgining töla yoki qisman tiklanişiga olib keladigan M. esa teskari M. yoki reversiya deb ataladi. Organizmning generativ (jinsiy) xujayralarida sodir böladigan M. (generativ M.) naslga beriladi. Somatik xujayralarda yuz beradigan M. esa faqat vegetativ köpayiş orqali naslga beriladi. Yadro xromosomalarida sodir böladigan va sitoplazmatik (hujayra organoidlari — mitoxondriyalar, plastidalar va b.da yuz beradigan) M. ham mavjud. Genetik apparatning özgariş xususiyatiga köra ayrim genlarning özgarişiga boğliq bölgan gen, ya'ni nuqtali M., xromosoma töplami sonining özgarişi orqali sodir böladigan genom M., ayrim xromosomalar sonining özgarişi b-n boğlangan ane-uploidiya; xromosomaning qayta tuzilişi orqali namoyon böladigan segmentli M. ajratiladi. Gen M.si dan taşqari qolgan barça M. «xromosoma aberratsiyalari» deb ataladigan umumiy nom b-n yuritiladi.

    Gen yoki nuqtali M. ayrim genlarning barqaror özgaruvçanligi bölib, barça M. ning eng köp qismini taşkil etadi. Gen M.si yangi irsiy xromosomalar paydo bölişining asosiy sababçisi bölib, genlar xilma-xilligi va kombinativ uzgaruvçanlikning asosi hisoblanadi. Gen M.si kelib çiqişining asosiy sababçisi DNK tarkibidagi nukleotidlar juftligi (RNKdagi nukleotidlar izçilligi)ning özgarişidan iborat. Bu toi-fadagi M. tranzitsiya, transversiya kabi 4 guruhga bölinadi: 1) tranzitsiya — purin-pirimidin juftligi özgarmagan holda juft nukleotidning almaşinişi (AT<=>GC) tufayli sodir böladigan M.; 2) transversiya — purin-pirimidin juftligi özgargan qolda juft nukleotidlarning almaşinişi (AT<=>GC, AT<=>TA, GC<=>CG) tufayli sodir böladigan M.; 3) juft nukleotidlarning qöşilişi orqali sodir böladigan M.; 4) juft nukleotidning tuşib qolişi tufayli kelib çiqadigan M.Xromosoma töplami sonining özgarişi b-n boğliq bölgan genom M. Har bir tur uçun xromosomalarning muayyan töplami xos böladi. Bu töplamdagi xromosomalarning har biri bir martagina uçraydigan xromosoma töplami (p) b-n belgilanadi.

    Diploid hujayralarda xromosomalar ikki töplam (2p)ga, gaploid xujayralarda esa bitta töplam (p)ga ega böladi. M. natijasida organizm hujayralarida xromosomalar soni gaploid töplamiga nisbatan bir neça karra ortadi, ya'ni poliploid holatga ötadi. Xromosomalar töplami 3 marta ortgan, ya'ni Zp bölsa, triploid, 4 marta ortgan (4p) bölsa, tetraploid, beş marta ortgan (5 p) bulsa, pentaploid deyiladi. Poliploidlar autopoliploidlar (aynan bir xil xromosoma töplamining bir neça martaga ortişi) va allopoliploidlar (turlararo duragaylarda ikki, ba'zan undan ortiqhar xil xromosomalar töplamining bir neça martaga ortişi)ga ajratiladi.

    Ayrim xromosoma sonining özgarişi b-n boğliq (aneuploidiya) M., ya'ni geteroploidiya deb ataladigan M. normal sondagi xromosoma tuplamida ayrim xromosomalarning normadagi gomologlar soniga nisbatan ortişi, mas, ikki gomolog urniga 3 ta bulişi (trisomiya, 2p+1) yoki kamayişi — ikki gomolog Urniga bitta xromosoma bölişi (monosomiya, 2p—1) yoki juft xromosoma bulmasligi (nullisomiya) tufayli kelib çiqadi.

    Xromosomalarning qayta tuzilişi b-n boğliq M. — segmentli M.da xromosomalar soni uzgarmaydi, lekin bir yoki bir neça xromosomaning qayta tuzilişi kuzatiladi. Xromosomalarning qayta tuzilişi defişensiya, deletsiya, duplikatsiya, inversiya va translokatsiyalar orqali sodir buladi.

    M.ning kupçiligi organizm uçun zararli. Köp hollarda mutant genlar irsiy kasalliklar keltirib çikaradi; organizmningg mayibmajruh bulişi, hatto nobud bulişiga olib keladi.

    Juda kam xrllarda vujudga keladigan gen M.si u yoki bu xossalarning yaxşilanişiga sababçi buladi va aynan mana şunday M. tabiiy tanlaniş va sun'iy tanlaş uçun material beradi; tabiatda evolyutsiya uçun zarur şaroit yaratadi; seleksiya uçun foydali formalarni yetkazib beradi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    МУТАЦИЯ — организм у ёки бу белгиларининг ўзгаришига олиб келувчи генетик материалнинг тўсатдан табиий ёки сунъий ирсий ўзгариши. М. ҳақидаги таълимотга голландиялик ботаник X. Де Фриз асос солган (1901). М.нинг молекуляр механизми 20-а.нинг ўрталарида олиб борилган молекуляр генетика соҳасидаги тадқиқотлар б-н боғлиқ. М. ҳосил қилиш вирус ва микроорганизмлардан бошлаб барча юксак ўсимликлар, ҳайвонлар ва одам учун хос бўлган тирикликнинг универсал хоссасидир. Агар М. белгиларнинг ёввойи типга хос ҳолатдан четга чиқишига олиб келадиган бўлса, бу ҳолат тўғри М. дейилади. Бундай М. табиатда кенг тарқалган. Ёввойи типга хос белгининг тўла ёки қисман тикланишига олиб келадиган М. эса тескари М. ёки реверсия деб аталади. Организмнинг генератив (жинсий) хужайраларида содир бўладиган М. (генератив М.) наслга берилади. Соматик хужайраларда юз берадиган М. эса фақат вегетатив кўпайиш орқали наслга берилади. Ядро хромосомаларида содир бўладиган ва цитоплазматик (ҳужайра органоидлари — митохондриялар, пластидалар ва б.да юз берадиган) М. ҳам мавжуд. Генетик аппаратнинг ўзгариш хусусиятига кўра айрим генларнинг ўзгаришига боғлиқ бўлган ген, яъни нуқтали М., хромосома тўплами сонининг ўзгариши орқали содир бўладиган геном М., айрим хромосомалар сонининг ўзгариши б-н боғланган ане-уплоидия; хромосоманинг қайта тузилиши орқали намоён бўладиган сегментли М. ажратилади. Ген М.си дан ташқари қолган барча М. «хромосома аберрациялари» деб аталадиган умумий ном б-н юритилади.

    Ген ёки нуқтали М. айрим генларнинг барқарор ўзгарувчанлиги бўлиб, барча М. нинг энг кўп қисмини ташкил этади. Ген М.си янги ирсий хромосомалар пайдо бўлишининг асосий сабабчиси бўлиб, генлар хилма-хиллиги ва комбинатив узгарувчанликнинг асоси ҳисобланади. Ген М.си келиб чиқишининг асосий сабабчиси ДНК таркибидаги нуклеотидлар жуфтлиги (РНКдаги нуклеотидлар изчиллиги)нинг ўзгаришидан иборат. Бу тои-фадаги М. транзиция, трансверсия каби 4 гуруҳга бўлинади: 1) транзиция — пурин-пиримидин жуфтлиги ўзгармаган ҳолда жуфт нуклеотиднинг алмашиниши (AT<=>GC) туфайли содир бўладиган М.; 2) трансверсия — пурин-пиримидин жуфтлиги ўзгарган қолда жуфт нуклеотидларнинг алмашиниши (AT<=>GC, АТ<=>ТА, GC<=>CG) туфайли содир бўладиган М.; 3) жуфт нуклеотидларнинг қўшилиши орқали содир бўладиган М.; 4) жуфт нуклеотиднинг тушиб қолиши туфайли келиб чиқадиган М.Хромосома тўплами сонининг ўзгариши б-н боғлиқ бўлган геном М. Ҳар бир тур учун хромосомаларнинг муайян тўплами хос бўлади. Бу тўпламдаги хромосомаларнинг ҳар бири бир мартагина учрайдиган хромосома тўплами (п) б-н белгиланади.

    Диплоид ҳужайраларда хромосомалар икки тўплам (2п)га, гаплоид хужайраларда эса битта тўплам (п)га эга бўлади. М. натижасида организм ҳужайраларида хромосомалар сони гаплоид тўпламига нисбатан бир неча карра ортади, яъни полиплоид ҳолатга ўтади. Хромосомалар тўплами 3 марта ортган, яъни Зп бўлса, триплоид, 4 марта ортган (4п) бўлса, тетраплоид, беш марта ортган (5 п) булса, пентаплоид дейилади. Полиплоидлар аутополиплоидлар (айнан бир хил хромосома тўпламининг бир неча мартага ортиши) ва аллополиплоидлар (турлараро дурагайларда икки, баъзан ундан ортиқҳар хил хромосомалар тўпламининг бир неча мартага ортиши)га ажратилади.

    Айрим хромосома сонининг ўзгариши б-н боғлиқ (анеуплоидия) М., яъни гетероплоидия деб аталадиган М. нормал сондаги хромосома тупламида айрим хромосомаларнинг нормадаги гомологлар сонига нисбатан ортиши, мас, икки гомолог урнига 3 та булиши (трисомия, 2п+1) ёки камайиши — икки гомолог Урнига битта хромосома бўлиши (моносомия, 2п—1) ёки жуфт хромосома булмаслиги (нуллисомия) туфайли келиб чиқади.

    Хромосомаларнинг қайта тузилиши б-н боғлиқ М. — сегментли М.да хромосомалар сони узгармайди, лекин бир ёки бир неча хромосоманинг қайта тузилиши кузатилади. Хромосомаларнинг қайта тузилиши дефишенсия, делеция, дупликация, инверсия ва транслокациялар орқали содир булади.

    М.нинг купчилиги организм учун зарарли. Кўп ҳолларда мутант генлар ирсий касалликлар келтириб чикаради; организмнингг майибмажруҳ булиши, ҳатто нобуд булишига олиб келади.

    Жуда кам хрлларда вужудга келадиган ген М.си у ёки бу хоссаларнинг яхшиланишига сабабчи булади ва айнан мана шундай М. табиий танланиш ва сунъий танлаш учун материал беради; табиатда эволюция учун зарур шароит яратади; селекция учун фойдали формаларни етказиб беради.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.