Muzeylar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 790–791-b. — ziyouz.com
Muzeylar (yun. musion — muzalarga bağişlangan joy) — tarixiy, moddiy va ma'naviy yodgorliklarni töplaş, saqlaş, örganiş va tarğib qiliş işlarini amalga oşiruvçi ilmiy, ilmiyma'rifiy muassasalar. M. xazinasida, asosan, moddiy va tasviriy narsalar, şuningdek, san'at asarlari jamlanadi, şu b-n birga yozma manbalar (qadimdan hoz. davrgaça bölgan tarixiy qimmatga ega qölyozmalar, bosma hujjatlar, kitoblar) saqlanadi.
Zamonaviy M.ning köplariga tadqiqot va ta'limtarbiyaviy vazifalarning bir butunligi xos. M.ning öziga xos ilmiy ommaviy va tarbiyaviy şakllari — ekspozitsiya, körgazmalar.
Zamonaviy ilmiy tasnifda M. tur va sohalar böyiça farqlanadi. Ijtimoiy vazifasiga köra ilmiy tadqiqotma'rifat (M.ning asosiy qismini taşkil etadi, ba'zan ular xalq M., ommaviy M. deb ham ataladi), tadqiqot (ilmiy tadqiqot in-tlari qoşida öziga xos lab. vazifasini ötovçi) va öquv M.iga bölinadi. Sohalar böyiça tarix, q.x., tabiatşunoslik, san'atşunoslik, adabiyot, texnikaga oid va boşqa M.ga bölinadi. Şuningdek, M.ning memorial muzeylar, maj-mua ölkaşunoslik kabi turlari bor.
M. katta ilmiy tadqiqiy va tarbiyaviy işlarni olib boradi: töplamlarni butlaydi va örganadi; ilmiy qujjatlarni tayyorlaydi, muzey aşyolarini saqlaş va ta'mirlaş tartibini yaratadi, monografiya, katalog, yöl-körsatkiçlar naşr etadi; zamonaviy muzeyşunoslik işlab çiqqan ilmiy usul va metodologiya asosida ekspozi-siyalarda ilmiy taşviqotlar olib boradi. Tomoşabinlar b-n işlaşning eng muhim şakli ekskursiyadir.
Siyosiy, ilmiy, madaniy, iqtisodiy ehtiyojlarni qondiruvçi M.ning paydo böliş tarixi uzoq qadimga borib taqaladi. M.ning ötmişdoşlari tabiat va ijtimoiy hayotdan olingan asl buyumlarni xöjalik maqsadlarida va moddiy boylik sifatida emas, balki memorial guvohnoma va estetik qimmatli asl narsalar sifatida saqlana boşlagan davrda yuzaga kelgan. Kritdagi Knos saroy xazinasi (mil. av. 16-a.), Vanlar saroyi va ink ko-hinlarining arxivi (mil. av. 13—12-a.lar, Xitoy), Nineviya saroy kutubxonasi (mil. av. l-z..) va b. şular jumlasidan. Kdsimdan ibodatxona, keyinroq xususiy töplamlarda (mil. av. 3-a.dan) asosan san'at asarlari jamlangan (Varres, Sulla galereyalari, Serviliy, Krase, Lukull, Pompei, Sezar va b. töplamlari). Vizantiya sobor va monastirlarida, keyinroq Fransiya, Italiya, Germaniya va b. mamlakatlar soborlarida turli xil töplamlar saqlangan. Yevropada ilmiy vazifalar yuklatilgan M.ning paydo bölişi buyuk geografik kaşfiyotlar, amalga oşayotgan davr — Uyğoniş davriga töğri keladi; bu davrda xayvonot va ösimlik dunyosi namunalari, minerallar, geodeziya va astronomiya asboblari, etnografik ahamiyatga ega narsalar jamlangan; tabiiy, ilmiy, etnografiya va tarixiybadiiy noyob narsalar jamlangan saroy töplamlari (kunstkameralar, myunskabinetlar va b.) şuxrat krzongan. Dastlab M. va ular haqidagi dastlabki tavsiflar, şuningdek, muzeyşunoslik haqidagi nazariy asarlar ham şu davrda paydo böldi. Florensiya (L. Mediçi, 15-a.), Rim (Vatikan muzeyi, 16-a.), Drezden (Avgust Saksonskiy, 16-a.) va b. joylardagi antik davr yodgorliklari töplamlari şu davrga mansub. 17—18-a. larda keyinçalik köplari davlat milliy M. negizini taşkil qilgan xususiy töplamlar (tarixiy, arxeologik, tabiatşunoslik, san'atşunoslik) şakllandi.
Özbekistonda M. 19-a.ning 2-yarmida taşkil etila boşlagan. 20-a. boşida Özbekistonda faqat 3 muzey — Toşkent ölkaşunoslik muzeyi (1876, hoz. Özbekiston tarixi muzeyi), Samarqand xalq muzeyi (1896, hoz. A. Ikromov nomidagi Özbekiston xalqlari madaniyati va san'ati tarixi muzeyi), Farğona xalq muzeyi (1899, hoz. Farğona viloyat ölkaşunoslik muzeyi) bor edi. Ularning töplamlari kam, ekspozi-siyalarining kupi tasodifiy materi-allardan taşkil toptan. 20-a. 20-y.laridan turli sohadagi M. taşkil etila boşladi. Muzeylar va madaniyat yodgorliklari davlat ixtiyoriga ötkazilib, muhofaza qilina boşlandi. Ilmiy ekspeditsiyalar uyuştirilib, M. uçun kolleksiyalar töplaş işi yölga qöyildi, köplab M. taşkil etildi. Hozir Özbekistondagi M.ning asosiy qismi Özbekiston madaniyat işlari vazirligi qaramoğida. Yirik M.: Özbekiston tarixi muzeyi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Özbekiston san'at muzeyi (1918), A. Ikromov nomidagi Özbekiston xalqlari madaniyati va san'ati tarixi muzeyi, Özbekiston tabiat muzeyi (1876) va b., Respublikaning deyarli barça viloyatlarida ölkaşunoslik M.i, jahon ahamiyatiga molik memorial M. bor.
M., ta'limtarbiya va ilmiy vazifalarga ega bölgan M. tizimi taraqqiyotiga obyektiv ehtiyojlar ortib bormoqda. AQŞ, Italiya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, Rossiya va b. mamlakatlar eng taraqqiy etgan M. tizimiga ega.
M.ning xalqaro maydonga çiqişi b-n ularning ta'sir doirasi kengayib bormoqda. Bunda körgazmalar ayirboşlaş birinçi örinda turadi. M. jahonning turli mamlakatlariga öz xazinalarini yuboradi, ayni paytda çet mamlakatlarning körgazmalarini özlarida qabul qiladi va körgazma hamda M.da namoyiş etadi. M. xalqaro madaniy alokalarni kengaytirişga yordam bermoqda, milliy madaniyatlarning özaro boyişi va xalqlar örtasida hamfikrlikni rivojlantirişga katta hissa qöşmoqda.
Jahon M.i xalqaro taşkilotga birlaşgan, YUNESKO tarkibida Muzeylar xalqaro kengaşi (IKOM) mavjud, uning tarkibiga milliy M.ning qömitalari kirgan.
Ad.: Sadikova N. S, Muzeynoye delo v Uzbekistane, T., 1975; Sadikov X., Glase Yu. I., Soy Ye., Muzei Uzbekistana, T., 1978; Sodiqova N. S, Madaniy yodgorliklar xazinasi, T., 1981.
Nafisa Soditsova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУЗЕЙЛАР (юн. musion — музаларга бағишланган жой) — тарихий, моддий ва маънавий ёдгорликларни тўплаш, сақлаш, ўрганиш ва тарғиб қилиш ишларини амалга оширувчи илмий, илмиймаърифий муассасалар. М. хазинасида, асосан, моддий ва тасвирий нарсалар, шунингдек, санъат асарлари жамланади, шу б-н бирга ёзма манбалар (қадимдан ҳоз. давргача бўлган тарихий қимматга эга қўлёзмалар, босма ҳужжатлар, китоблар) сақланади.
Замонавий М.нинг кўпларига тадқиқот ва таълимтарбиявий вазифаларнинг бир бутунлиги хос. М.нинг ўзига хос илмий оммавий ва тарбиявий шакллари — экспозиция, кўргазмалар.
Замонавий илмий таснифда М. тур ва соҳалар бўйича фарқланади. Ижтимоий вазифасига кўра илмий тадқиқотмаърифат (М.нинг асосий қисмини ташкил этади, баъзан улар халқ М., оммавий М. деб ҳам аталади), тадқиқот (илмий тадқиқот ин-тлари қошида ўзига хос лаб. вазифасини ўтовчи) ва ўқув М.ига бўлинади. Соҳалар бўйича тарих, қ.х., табиатшунослик, санъатшунослик, адабиёт, техникага оид ва бошқа М.га бўлинади. Шунингдек, М.нинг мемориал музейлар, маж-муа ўлкашунослик каби турлари бор.
М. катта илмий тадқиқий ва тарбиявий ишларни олиб боради: тўпламларни бутлайди ва ўрганади; илмий қужжатларни тайёрлайди, музей ашёларини сақлаш ва таъмирлаш тартибини яратади, монография, каталог, йўл-кўрсаткичлар нашр этади; замонавий музейшунослик ишлаб чиққан илмий усул ва методология асосида экспози-цияларда илмий ташвиқотлар олиб боради. Томошабинлар б-н ишлашнинг энг муҳим шакли экскурсиядир.
Сиёсий, илмий, маданий, иқтисодий эҳтиёжларни қондирувчи М.нинг пайдо бўлиш тарихи узоқ қадимга бориб тақалади. М.нинг ўтмишдошлари табиат ва ижтимоий ҳаётдан олинган асл буюмларни хўжалик мақсадларида ва моддий бойлик сифатида эмас, балки мемориал гувоҳнома ва эстетик қимматли асл нарсалар сифатида сақлана бошлаган даврда юзага келган. Критдаги Кнос сарой хазинаси (мил. ав. 16-а.), Ванлар саройи ва инк ко-ҳинларининг архиви (мил. ав. 13—12-а.лар, Хитой), Ниневия сарой кутубхонаси (мил. ав. l-з..) ва б. шулар жумласидан. Кдцимдан ибодатхона, кейинроқ хусусий тўпламларда (мил. ав. 3-а.дан) асосан санъат асарлари жамланган (Варрес, Сулла галереялари, Сервилий, Красе, Лукулл, Помпеи, Цезарь ва б. тўпламлари). Византия собор ва монастирларида, кейинроқ Франция, Италия, Германия ва б. мамлакатлар соборларида турли хил тўпламлар сақланган. Европада илмий вазифалар юклатилган М.нинг пайдо бўлиши буюк географик кашфиётлар, амалга ошаётган давр — Уйғониш даврига тўғри келади; бу даврда хайвонот ва ўсимлик дунёси намуналари, минераллар, геодезия ва астрономия асбоблари, этнографик аҳамиятга эга нарсалар жамланган; табиий, илмий, этнография ва тарихийбадиий ноёб нарсалар жамланган сарой тўпламлари (кунсткамералар, мюнцкабинетлар ва б.) шухрат крзонган. Дастлаб М. ва улар ҳақидаги дастлабки тавсифлар, шунингдек, музейшунослик ҳақидаги назарий асарлар ҳам шу даврда пайдо бўлди. Флоренция (Л. Медичи, 15-а.), Рим (Ватикан музейи, 16-а.), Дрезден (Август Саксонский, 16-а.) ва б. жойлардаги антик давр ёдгорликлари тўпламлари шу даврга мансуб. 17—18-а. ларда кейинчалик кўплари давлат миллий М. негизини ташкил қилган хусусий тўпламлар (тарихий, археологик, табиатшунослик, санъатшунослик) шаклланди.
Ўзбекистонда М. 19-а.нинг 2-ярмида ташкил этила бошлаган. 20-а. бошида Ўзбекистонда фақат 3 музей — Тошкент ўлкашунослик музейи (1876, ҳоз. Ўзбекистон тарихи музейи), Самарқанд халқ музейи (1896, ҳоз. А. Икромов номидаги Ўзбекистон халқлари маданияти ва санъати тарихи музейи), Фарғона халқ музейи (1899, ҳоз. Фарғона вилоят ўлкашунослик музейи) бор эди. Уларнинг тўпламлари кам, экспози-цияларининг купи тасодифий матери-аллардан ташкил топтан. 20-а. 20-й.ларидан турли соҳадаги М. ташкил этила бошлади. Музейлар ва маданият ёдгорликлари давлат ихтиёрига ўтказилиб, муҳофаза қилина бошланди. Илмий экспедициялар уюштирилиб, М. учун коллекциялар тўплаш иши йўлга қўйилди, кўплаб М. ташкил этилди. Ҳозир Ўзбекистондаги М.нинг асосий қисми Ўзбекистон маданият ишлари вазирлиги қарамоғида. Йирик М.: Ўзбекистон тарихи музейи, Темурийлар тарихи давлат музейи, Ўзбекистон санъат музейи (1918), А. Икромов номидаги Ўзбекистон халқлари маданияти ва санъати тарихи музейи, Ўзбекистон табиат музейи (1876) ва б., Республиканинг деярли барча вилоятларида ўлкашунослик М.и, жаҳон аҳамиятига молик мемориал М. бор.
М., таълимтарбия ва илмий вазифаларга эга бўлган М. тизими тараққиётига объектив эҳтиёжлар ортиб бормоқда. АҚШ, Италия, Франция, Буюк Британия, Германия, Россия ва б. мамлакатлар энг тараққий этган М. тизимига эга.
М.нинг халқаро майдонга чиқиши б-н уларнинг таъсир доираси кенгайиб бормоқда. Бунда кўргазмалар айирбошлаш биринчи ўринда туради. М. жаҳоннинг турли мамлакатларига ўз хазиналарини юборади, айни пайтда чет мамлакатларнинг кўргазмаларини ўзларида қабул қилади ва кўргазма ҳамда М.да намойиш этади. М. халқаро маданий алокаларни кенгайтиришга ёрдам бермоқда, миллий маданиятларнинг ўзаро бойиши ва халқлар ўртасида ҳамфикрликни ривожлантиришга катта ҳисса қўшмоқда.
Жаҳон М.и халқаро ташкилотга бирлашган, ЮНЕСКО таркибида Музейлар халқаро кенгаши (ИКОМ) мавжуд, унинг таркибига миллий М.нинг қўмиталари кирган.
Ад.: Садыкова Н. С, Музейное дело в Узбекистане, Т., 1975; Садыков X., Гласе Ю. И., Цой Е., Музеи Узбекистана, Т., 1978; Содиқова Н. С, Маданий ёдгорликлар хазинаси, Т., 1981.
Нафиса Содицова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.