Muzliklar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 794-b. — ziyouz.com
Muzliklar — siljib turadigan tabiiy muz töplamlari. Bir sutkada bir neça sm dan önlab m gaça siljiydi. M. köp yillar davomida töplangan krrlardan paydo böladi. Qutb ölkalarida (Antarktida, Grenlandiya va şim. orollarda) kalinligi 2 —3 km ga yetadigan muz qatlamlari hosil böladi. M. morfologik jihatdan 3 turga: yer usti muzligi, toğ muzligi va qirğokdagi dengizga tomon yastanib yotgan şelf turidagi muzlikka bölinadi. Toğ muzligining yiriklari: Alyaskadagi Bering (170 km), Pomirdagi Fedçenko (77 km), Qoraqurumdagi Siaçen (75 km) va b. Eng yirik toğ muzligi Örta Osiyo toğlarida. Yer yuzidagi M.ning umumiy mayd. 16,1 mln. km2 dan köproq (quruklikning taxm. 11%), hajmi taxm. 30 mln. km3. Şundan 15 mln. km2 kugb muzligi hisoblanadi. Tyanşanda 8622 km2, Pomirda 8400 km2, Kata Kavkazda 1430 km2 , Frans-Iosif yerida 13735 km2, Novaya Zemlyada 22423 km2. Severnaya Zemlyada 12472 km2, Kamçatkada 866 km2, Oltoyda 800 km2 dan köproq muzlik bor.
M. körinişi va xususiyatlari jixatidan xam bölinadi. Mas, ostki qavati qattiq muzdan iborat firn muzligi, söngan vulkan kraterlarida joylaşgan kaldera muzligi, yuqori qismiga qor töplanadigan havza, quyi qismi muzlik tilidan iborat vodiy muzligi va X..K. Bulardan taşqari, vodiyda şarşaraga öxşab osiliv turgan osma vodiy muzligi, toğning ikki yon bağriga oqib tuşgan xurjun şaklidagi muzlik (Pomirdagi Nalivkin muzligi), yassitoğlarda joylaşgan Skandinaviya tipidagi muzlik, materikni qoplab olgan Grenlandiya tipidagi materik muzligi (Arktika va Antarktidada) bor. M. çuçuk suv manbai xisoblanib, ayniqsa, qurğoqçil r-nlarda (mas, Örta Osiyoda) katta ahamiyatga ega. Örta Osiyo toğlarida 7000 gayaqin kattakiçik M. bor. Ularda taxm. 2000 km3 suv bölib, u Örta Osiyo daryolaridan deyarli 12 yil davomida oqadigan suv miqdoriga teng. Özbekistondagi köpgina yirik daryolar, mas, Amudaryo, Sirdaryo, Zarafşon, Çirçiq, Söx va b. M.dan boşlanadi va respublika xalq xöjaligidagi şirkat va dehqon fermer xöjaliklari yerlarini .suv b-n ta'minlaşda katta ahamiyatga ega. M.dagi suv resurelaridan töğri va ratsional foydalaniş uçun muzlik rejimini, taşki va içki jarayonlarini biliş lozim. Bu işlar b-n asosan, glyatsiologiya fani şuğullanadi. Örta Osiyodagi M., asosan, Özbekiston FA, Örta Osiyo Gidrometeorologiya in-ti va qöşni mamlakatlar ilmiy markazlari tomonidan örganilmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУЗЛИКЛАР — силжиб турадиган табиий муз тўпламлари. Бир суткада бир неча см дан ўнлаб м гача силжийди. М. кўп йиллар давомида тўпланган кррлардан пайдо бўлади. Қутб ўлкаларида (Антарктида, Гренландия ва шим. оролларда) калинлиги 2 —3 км га етадиган муз қатламлари ҳосил бўлади. М. морфологик жиҳатдан 3 турга: ер усти музлиги, тоғ музлиги ва қирғокдаги денгизга томон ястаниб ётган шельф туридаги музликка бўлинади. Тоғ музлигининг йириклари: Аляскадаги Беринг (170 км), Помирдаги Федченко (77 км), Қорақурумдаги Сиачен (75 км) ва б. Энг йирик тоғ музлиги Ўрта Осиё тоғларида. Ер юзидаги М.нинг умумий майд. 16,1 млн. км2 дан кўпроқ (қурукликнинг тахм. 11%), ҳажми тахм. 30 млн. км3. Шундан 15 млн. км2 кугб музлиги ҳисобланади. Тяньшанда 8622 км2, Помирда 8400 км2, Ката Кавказда 1430 км2 , Франц-Иосиф ерида 13735 км2, Новая Земляда 22423 км2. Северная Земляда 12472 км2, Камчаткада 866 км2, Олтойда 800 км2 дан кўпроқ музлик бор.
М. кўриниши ва хусусиятлари жихатидан хам бўлинади. Мас, остки қавати қаттиқ муздан иборат фирн музлиги, сўнган вулкан кратерларида жойлашган кальдера музлиги, юқори қисмига қор тўпланадиган ҳавза, қуйи қисми музлик тилидан иборат водий музлиги ва Х..К. Булардан ташқари, водийда шаршарага ўхшаб осилив турган осма водий музлиги, тоғнинг икки ён бағрига оқиб тушган хуржун шаклидаги музлик (Помирдаги Наливкин музлиги), ясситоғларда жойлашган Скандинавия типидаги музлик, материкни қоплаб олган Гренландия типидаги материк музлиги (Арктика ва Антарктидада) бор. М. чучук сув манбаи хисобланиб, айниқса, қурғоқчил р-нларда (мас, Ўрта Осиёда) катта аҳамиятга эга. Ўрта Осиё тоғларида 7000 гаяқин каттакичик М. бор. Уларда тахм. 2000 км3 сув бўлиб, у Ўрта Осиё дарёларидан деярли 12 йил давомида оқадиган сув миқдорига тенг. Ўзбекистондаги кўпгина йирик дарёлар, мас, Амударё, Сирдарё, Зарафшон, Чирчиқ, Сўх ва б. М.дан бошланади ва республика халқ хўжалигидаги ширкат ва деҳқон фермер хўжаликлари ерларини .сув б-н таъминлашда катта аҳамиятга эга. М.даги сув ресуреларидан тўғри ва рационал фойдаланиш учун музлик режимини, ташки ва ички жараёнларини билиш лозим. Бу ишлар б-н асосан, гляциология фани шуғулланади. Ўрта Осиёдаги М., асосан, Ўзбекистон ФА, Ўрта Осиё Гидрометеорология ин-ти ва қўшни мамлакатлар илмий марказлари томонидан ўрганилмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.