Nafas
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 109–110-b. — ziyouz.com
Nafas NAFAS, nafas oliş — organizmga kislorod kirib, undan karbonat angidrid (CO2) çiqib ketişi, şuningdek, hujayra va töqimalarda kislorod yordamida keçadigan organik moddalarning oksidlaniş-qaytariliş reaksiyalari natijasida organizm hayot faoli-yati uçun zarur bölgan energiya ajralib çiqişidan iborat jarayonlar majmui.
Bir hujayrali jonivorlar va tuban ösimliklar N. olişidagi gaz almaşi-nuvi hujayralar sirti orqali, yuksak ösimliklarda butun tanadagi hujayralararo qobiq orqali diffuziya yöli b-n sodir böladi. Tuzilişining murakkablaşişi va tana hajmining kattalaşib borişi b-n N. oliş vazifalarini ötovçi maxsus tuzilma yoki a'zolar hamda qon aylaniş sistemasi rivojlana boradi, bu sistemada O2 va CO2 ni boğlaş va taşiş xususiyatiga ega bölgan qon va limfa aylanib yuradi.
Haşarotlarda havo nayçalari — tra-xeyalar, baliklarda — jabralar N. a'zolari hisoblanadi. Quruklik va suvda yaşaydigan hayvonlar öpka b-n birga teri orqali ham nafas oladi. Umurtqali hayvonlar va odamda taşqi N. mahsus nafas a'zolarida, töqima nafasi esa töqima va hujayralardagi oksidlanişqaytariliş reaksiyalarida amalga oşadi.
Baliklar, suvda va quruqlikda yaşovçilarda oğiz tubi muskullarining harakati tufayli jabra va öpkaga havo kiradi. Quşlar, sut emizuvçilar va odamda nerv sistemasini uyğunlaştiradigan N. muskullari (asosan, diafragma va qovurğalararo muskullar)ning birtekis qisqarişi taşqi N.ni ta'minlaydi. Bu muskullar qisqarganda kökrak qafasining hajmi kattalaşib, öpka kengayadi, bunda atmosfera bosimi öpka içidagi bosimdan farq qila-di va öpkaga havo kiradi (nafas oliş — inspiratsiya). N. çiqariş (e s k -piratsiya) passiv (nafas oliş fa-zasida çözilgan kökrak qafasining puçayişi hisobiga) va faol (ba'zi muskullarning qisqarişi yöli b-n) amalga oşiriladi. Bir gal nafas olişda öpkaga kiradigan havo miqdori N. hajmi deb ataladi.
Sut emizuvçilar va odamda gaz almaşinuvi, asosan, öpka alveolalarida sodir böladi va qonga O2 ning faqat 2%i teri orqali tuşadi. Öpka orqali bir daqiqada ötuvçi havo miqdori — minutlik nafas hajmi (MNH) deb yuritiladi. Odam tinç turganda bu körsatkiç 5—8 l/ min, jismoniy iş qilganda esa 100 l/ min va undan ortiqroq çiqişi mumkin. Alveolyar havo va venoz qon (öpka kapillyarlaridagi) orasidagi gaz almaşinuvi O2 (60—70 mm simob ust.) va CO2 (7 mm simob ust.) parsial bosimlarning har xilligi tufayli alveola-kapillyar membrana (odamda membrananing umumiy yuzasi qariyb 90 m2) orqali amalga oşadi, O2 qonda gemoglobin mole-kulasiga boğlanib taşiladi. Yetib borgan joyida O2 töqimaga ötadi, bu ja-rayon arterial kon (100 mm simob ust.) va töqimalardagi (0—40 mm simob ust.) nomutanosib parsial bosim hisobiga yuz beradi. CO2 ham töqimadagi qonga va qondan alveolalarga parsial bosimning özgarişlari hiso-biga utadi: töqimalarda 60 mm atrofida, venozdagi qonda — 47 mm, alveolalarda 25 mm simob ust. CO2ning 80%i qonga işqoriy metallar (bikarbonat), kam qismi esa gemoglobin b-n birikkan holda (karbgemolobin) böladi. Gaz almaşinuvining jadalligi N. koeffitsiyenti b-n ta'riflanadi. Hayvonlar va odamlarda boş miya pöstloği, buyrak, yurak töqimalarining O2 ga ehtiyoji katta.
N. markaziy nerv sistemasi tomonidan idora etiladi. N. oliş muskullarining reflektor qisqarişini ta'minlovçi harakat nervlarining yadrolari orka miya kulrang moddasining oddingi şoxlarida joylaşgan. N. oliş va çiqirişning birtekis işlaşini, uzunçoq miyada joylaşgan N. markazi (NM) ta'minlaydi. Miyaning «Varoli köprigi»da pnevmotoksik markaz mav-jud bölib, u NM b-n birga N. jara-yonini boşqaradi. N. nazoratida qondagi CO2 miqdorining ahamiyati katta, bu miqdorning oşişi muskullar qisqarişini kuçaytiradi va MNHni oşiradi, natijada organizmdan or-tiqça CO2 çiqariladi. Uyqu arteriyalarida retseptorlar mavjud bölib, ular qonning kimyoviy tarkibini nazorat qilib boradi va NMga qondagi O2 hamda CO2 miqdorining özgarişi töğrisida axborot beradi. Uzunçoq miyaning sirtqi qismida joylaşgan xemoretseptorlar orqa miya suyukligidagi CO2 miqdorining özgarişini sezadi. N. nazorati nafaqat O2 va CO2 parsial bosimini meyorda uşlab turişga, balki bu körsatkiçlar uzgarişining ol-dini olişga ham qaratilgan.
Ösimliklarning hamma a'zo, töqima va hujayralari N. oladi. N. oliş jadalligi ösimlikning turli qismida turliça. Eng yuqori N. yoş, tez ösuvçan a'zo va töqimalarga xos. Butun ösimlikda eng avval reproduktiv a'zolari, keyin barglari, poyasi va iddizlari N. oladi. Yoruğlikni sezuvçi toğ ösimliklarida N. oliş jarayoni yuqori, soyabondoşlilarda esa aksinça. taşqi muhit harorati oşişi b-n N. oliş kuçayib boradi, harorat har 10°ga oşganda 2—3 marotaba köpayadi. Ammo ma'lum bir eng yuqori nuqtaga yet-gaç, N. susayib, 45— 50°da töxtaydi. Past haroratda ösimliklarning N. olişi keskin kamayadi, le-kin qişlaydigan ösimlik a'zolarida N. qisman saqlanib qoladi. Ösimliklarga mexanik va kimyoviy omillar b-n ta'sir körsatilişi natijasida ham N. kuçayadi. Ösimliklar ösgan sari N. oliş jadalligi özgarib boradi. Quruq uruglar juda past N. oladi, uruğlar unib çiqqaç va keyinçalik nihol ösişi davomida ularning N. olişi bir neça ming marotabagaça oşadi. Ösimliklarning faol ösiş bosqiçi tugaşi b-n töqimalarining N. olişi susayadi, bu hujayra protoplazmasidagi qariş ja-rayonlari b-n boğliq. Uruğlar va mevalar pişişi b-n N. tezligi kamayadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАФАС, нафас олиш — организмга кислород кириб, ундан карбонат ангидрид (СО2) чиқиб кетиши, шунингдек, ҳужайра ва тўқималарда кислород ёрдамида кечадиган органик моддаларнинг оксидланиш-қайтарилиш реакциялари натижасида организм ҳаёт фаоли-яти учун зарур бўлган энергия ажралиб чиқишидан иборат жараёнлар мажмуи.
Бир ҳужайрали жониворлар ва тубан ўсимликлар Н. олишидаги газ алмаши-нуви ҳужайралар сирти орқали, юксак ўсимликларда бутун танадаги ҳужайралараро қобиқ орқали диффузия йўли б-н содир бўлади. Тузилишининг мураккаблашиши ва тана ҳажмининг катталашиб бориши б-н Н. олиш вазифаларини ўтовчи махсус тузилма ёки аъзолар ҳамда қон айланиш системаси ривожлана боради, бу системада О2 ва СО2 ни боғлаш ва ташиш хусусиятига эга бўлган қон ва лимфа айланиб юради.
Ҳашаротларда ҳаво найчалари — тра-хеялар, баликларда — жабралар Н. аъзолари ҳисобланади. Қуруклик ва сувда яшайдиган ҳайвонлар ўпка б-н бирга тери орқали ҳам нафас олади. Умуртқали ҳайвонлар ва одамда ташқи Н. маҳсус нафас аъзоларида, тўқима нафаси эса тўқима ва ҳужайралардаги оксидланишқайтарилиш реакцияларида амалга ошади.
Баликлар, сувда ва қуруқликда яшовчиларда оғиз туби мускулларининг ҳаракати туфайли жабра ва ўпкага ҳаво киради. Қушлар, сут эмизувчилар ва одамда нерв системасини уйғунлаштирадиган Н. мускуллари (асосан, диафрагма ва қовурғалараро мускуллар)нинг биртекис қисқариши ташқи Н.ни таъминлайди. Бу мускуллар қисқарганда кўкрак қафасининг ҳажми катталашиб, ўпка кенгаяди, бунда атмосфера босими ўпка ичидаги босимдан фарқ қила-ди ва ўпкага ҳаво киради (нафас олиш — инспирация). Н. чиқариш (э с к -пирация) пассив (нафас олиш фа-засида чўзилган кўкрак қафасининг пучайиши ҳисобига) ва фаол (баъзи мускулларнинг қисқариши йўли б-н) амалга оширилади. Бир гал нафас олишда ўпкага кирадиган ҳаво миқдори Н. ҳажми деб аталади.
Сут эмизувчилар ва одамда газ алмашинуви, асосан, ўпка альвеолаларида содир бўлади ва қонга О2 нинг фақат 2%и тери орқали тушади. Ўпка орқали бир дақиқада ўтувчи ҳаво миқдори — минутлик нафас ҳажми (МНҲ) деб юритилади. Одам тинч турганда бу кўрсаткич 5—8 л/ мин, жисмоний иш қилганда эса 100 л/ мин ва ундан ортиқроқ чиқиши мумкин. Альвеоляр ҳаво ва веноз қон (ўпка капиллярларидаги) орасидаги газ алмашинуви О2 (60—70 мм симоб уст.) ва СО2 (7 мм симоб уст.) парциал босимларнинг ҳар хиллиги туфайли альвеола-капилляр мембрана (одамда мембрананинг умумий юзаси қарийб 90 м2) орқали амалга ошади, О2 қонда гемоглобин моле-куласига боғланиб ташилади. Етиб борган жойида О2 тўқимага ўтади, бу жа-раён артериал кон (100 мм симоб уст.) ва тўқималардаги (0—40 мм симоб уст.) номутаносиб парциал босим ҳисобига юз беради. СО2 ҳам тўқимадаги қонга ва қондан альвеолаларга парциал босимнинг ўзгаришлари ҳисо-бига утади: тўқималарда 60 мм атрофида, веноздаги қонда — 47 мм, альвеолаларда 25 мм симоб уст. СО2нинг 80%и қонга ишқорий металлар (бикарбонат), кам қисми эса гемоглобин б-н бириккан ҳолда (карбгемолобин) бўлади. Газ алмашинувининг жадаллиги Н. коэффициенти б-н таърифланади. Ҳайвонлар ва одамларда бош мия пўстлоғи, буйрак, юрак тўқималарининг О2 га эҳтиёжи катта.
Н. марказий нерв системаси томонидан идора этилади. Н. олиш мускулларининг рефлектор қисқаришини таъминловчи ҳаракат нервларининг ядролари орка мия кулранг моддасининг оддинги шохларида жойлашган. Н. олиш ва чиқиришнинг биртекис ишлашини, узунчоқ мияда жойлашган Н. маркази (НМ) таъминлайди. Миянинг «Вароли кўприги»да пневмотоксик марказ мав-жуд бўлиб, у НМ б-н бирга Н. жара-ёнини бошқаради. Н. назоратида қондаги СО2 миқдорининг аҳамияти катта, бу миқдорнинг ошиши мускуллар қисқаришини кучайтиради ва МНҲни оширади, натижада организмдан ор-тиқча СО2 чиқарилади. Уйқу артерияларида рецепторлар мавжуд бўлиб, улар қоннинг кимёвий таркибини назорат қилиб боради ва НМга қондаги О2 ҳамда СО2 миқдорининг ўзгариши тўғрисида ахборот беради. Узунчоқ миянинг сиртқи қисмида жойлашган хеморецепторлар орқа мия суюклигидаги СО2 миқдорининг ўзгаришини сезади. Н. назорати нафақат О2 ва СО2 парциал босимини меъёрда ушлаб туришга, балки бу кўрсаткичлар узгаришининг ол-дини олишга ҳам қаратилган.
Ўсимликларнинг ҳамма аъзо, тўқима ва ҳужайралари Н. олади. Н. олиш жадаллиги ўсимликнинг турли қисмида турлича. Энг юқори Н. ёш, тез ўсувчан аъзо ва тўқималарга хос. Бутун ўсимликда энг аввал репродуктив аъзолари, кейин барглари, пояси ва иддизлари Н. олади. Ёруғликни сезувчи тоғ ўсимликларида Н. олиш жараёни юқори, соябондошлиларда эса аксинча. ташқи муҳит ҳарорати ошиши б-н Н. олиш кучайиб боради, ҳарорат ҳар 10°га ошганда 2—3 маротаба кўпаяди. Аммо маълум бир энг юқори нуқтага ет-гач, Н. сусайиб, 45— 50°да тўхтайди. Паст ҳароратда ўсимликларнинг Н. олиши кескин камаяди, ле-кин қишлайдиган ўсимлик аъзоларида Н. қисман сақланиб қолади. Ўсимликларга механик ва кимёвий омиллар б-н таъсир кўрсатилиши натижасида ҳам Н. кучаяди. Ўсимликлар ўсган сари Н. олиш жадаллиги ўзгариб боради. Қуруқ уруглар жуда паст Н. олади, уруғлар униб чиққач ва кейинчалик ниҳол ўсиши давомида уларнинг Н. олиши бир неча минг маротабагача ошади. Ўсимликларнинг фаол ўсиш босқичи тугаши б-н тўқималарининг Н. олиши сусаяди, бу ҳужайра протоплазмасидаги қариш жа-раёнлари б-н боғлиқ. Уруғлар ва мевалар пишиши б-н Н. тезлиги камаяди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.