Nafas organlari
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 110–111-b. — ziyouz.com
Nafas organlari - organizm b-n taşqi muhit (suv yoki havo) örtasida gaz almaşinuvi uçun ixtisoslaşgan organlar. Hayvonlarda tana qoplağiçi yoki içagi devorining botib kirişi yoki börtib çiqişi tufayli vujudga kelgan. Köpçilik umurtqasiz hayvonlar (ğovaktanlilar, böşliqiçlilar, çuvalçanglar, tuban qisqiçbaqasimonlar, ignaterililar)da N.o. bölmaydi. Umurtqalilar orasida teri orqali nafas oliş kam harakatlanadigan va mayda hayvonlar — ayrim baliqlar, suvda va quruklikda yaşovçilar uçun xos. N.o. dastlab çuvalçanglarda jabralar şaklida paydo bölgan. Kislorod tanqis bölgan, oqmaydigan loyqa suvlarda yaşaydigan ayrim baliklarda atmosfera havosi b-n nafas oladigan organlar — öpkalar, labirint apparat rivojlangan. Orqa içakning ayrim qismlari orqali sodir böladigan gaz almaşinuvi içak orqali nafas oliş deyiladi (ayrim laqqasimon va b. baliklar).
Quruklikda yaşaydigan hayvonlarning asosiy N.o. traxeyalar yoki öpkalar hisoblanadi. Ontogenezda N.o. özgarişi mumkin. Mas, köpçilik baliklar embrionlari dastlab tana yuzasi orqali nafas oladi; keyinroq ularda sariqlik xaltasida sariklik nafas oliş sistemasi yoki suzgiçlar (anal, orqa, dum) nafas oliş sistemasi paydo böladi. Keyinçalik liçinkalarda taşqi jabralar, söngra jabra apparata rivojlanadi. Amniotlar embrionida nafas oliş vazifasini dastlab sariklik xaltasi, keyinroq allan-tois bajaradi.
Odamda N.o. havo ötkazuvçi yöllar (burun böşliği, hiqildoq, kekirdak va bronxlar) hamda öpkadan iborat.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАФАС ОРГАНЛАРИ - организм б-н ташқи муҳит (сув ёки ҳаво) ўртасида газ алмашинуви учун ихтисослашган органлар. Ҳайвонларда тана қоплағичи ёки ичаги деворининг ботиб кириши ёки бўртиб чиқиши туфайли вужудга келган. Кўпчилик умуртқасиз ҳайвонлар (ғовактанлилар, бўшлиқичлилар, чувалчанглар, тубан қисқичбақасимонлар, игнатерилилар)да Н.о. бўлмайди. Умуртқалилар орасида тери орқали нафас олиш кам ҳаракатланадиган ва майда ҳайвонлар — айрим балиқлар, сувда ва қурукликда яшовчилар учун хос. Н.о. дастлаб чувалчангларда жабралар шаклида пайдо бўлган. Кислород танқис бўлган, оқмайдиган лойқа сувларда яшайдиган айрим баликларда атмосфера ҳавоси б-н нафас оладиган органлар — ўпкалар, лабиринт аппарат ривожланган. Орқа ичакнинг айрим қисмлари орқали содир бўладиган газ алмашинуви ичак орқали нафас олиш дейилади (айрим лаққасимон ва б. баликлар).
Қурукликда яшайдиган ҳайвонларнинг асосий Н.о. трахеялар ёки ўпкалар ҳисобланади. Онтогенезда Н.о. ўзгариши мумкин. Мас, кўпчилик баликлар эмбрионлари дастлаб тана юзаси орқали нафас олади; кейинроқ уларда сариқлик халтасида сариклик нафас олиш системаси ёки сузгичлар (анал, орқа, дум) нафас олиш системаси пайдо бўлади. Кейинчалик личинкаларда ташқи жабралар, сўнгра жабра аппарата ривожланади. Амниотлар эмбрионида нафас олиш вазифасини дастлаб сариклик халтаси, кейинроқ аллан-тоис бажаради.
Одамда Н.о. ҳаво ўтказувчи йўллар (бурун бўшлиғи, ҳиқилдоқ, кекирдак ва бронхлар) ҳамда ўпкадан иборат.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.