Namangan teatri
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 56–57-b. — ziyouz.com
Namangan teatri NAMANGAN TEATRI, Alişer Navoiy nomidagi davlat musiqali drama teatri — dastlabki teatrlardan biri. 1931 y. 15 iyunda «Intiliş» (A. Sultonov) spektakli b-n oçilgan. Professional teatr jamoasining asosini mahalliy maktab va texnikumlarning öqituvçilari, havaskorlik drama tögaragi qatnaşçilari taşkil etgan. Truppaning badi-iy raxbari va teatr taşkilotçisi Razzoq Hamroyev (N. Roziqiy b-n) bölgan. S. Otaxonov, B. Eminov, A. Toşboyev, A. Töraxonov, X. Şaripov, N. Isho-qov, keyinroq M. Azizova, T. Ja'farova, S. Rahmonov, M. Dadaboyev, T. So-diqov va b. teatrning dastlabki ijodkorlaridir. 30-y.lar teatr uçun sahna san'atini egallaş yölidagi öziga xos maktab yillari böldi. Bu davrda sahnalaştirilgan «Hujum» (V. Yan, Çölpon), «Malikai Turandot» (K. Gotssi), «Halima» (Ğ. Zafariy) kabi spektakllar badiiy yönalişiga köra köproq taşviqot xarak-terida edi. 30-y.larning örtalarida jamoaning ijodiy faoliyatida ma'lum buriliş yasaldi. A. Turdiyev, R. Hamroyevning aktyorlar b-n ijodiy hamkorligi samarali natija berdi va «Gulsara», «Nomus va muhabbat» (K. Yaşin), «Rustam» (U. Ismoilov), «Otsiz» (A. Majidiy), «Makr va muhabbat» (F. Şiller), «Boy ila xizmatçi» (Hamza) kabi spektakllar yaratildi. Aktyorlar obraz yaratişda qolip va bir xillikni bartaraf etib, asta-sekin qahramonlar içki dunyosini oçiş san'ati, inson xususiyatlarini tasvirlaş mahoratini egallab bordilar.
1936 y. teatr ilk bor Toşkentga gastrolga keladi, «Farhod va Şirin», «Layli va Majnun», «Rustam», «Arşin mol olon» kabi spektakllari poytaxt tomoşabinlari tomonidan ijobiy baholandi.
2-jahon uruşi yillari teatr ijodiy truppasi «Qurbon Umarov», «Front böylab buyruq», «Burgutning parvozi», ukrain teatri aktyorlari b-n xamkorlikda Gulak-Artyomovskiyning «Zaporojyelik Dunay ortida» nomli hajviy operasini sahnalaştirdilar.
Uruşdan keyingi yillar teatr repertuari kengaydi. Ijodiy kötarinkilik, repertuar mustaqilligiga erişişga aktyorlik maxrratini östirişga intiliş sezildi. Ayniksa, 50-y.larning 2-yarmida A. Xaçaturov boş rej. etib tay-inlangaç, jamoada uzluksiz iş olib borilib, original repertuar, spektakl sahnalaştirişda ifodaviylikning yangi qirralarini izlaş, sahna bezaklarini yangilaş ustuvorlik qildi. Aynan şu davrda özbek dramaturgiyasi b-n teatrning uzaro boğlaniş jarayoni kuçaydi. «Yurak sirlari» (B. Rahmonov), «Oğriq tişlar» (A. Qahhor), «Çin muhabbat» (O. Yoqubov), «Xurriyat» (Uyğun), «Tuğma doğ» (S. Qrriyev) kabi spektakllarda davr muammolari, xalq hayoti va uning mehnatini aniq tasvirlaşga intiliş asosiy vazifaga aylandi. 1957 y. Toşkentga bulgan gastrolida teatr madaniyatining ança yuksalganligi, repertuarning janr jihatidan ösganligi, aktyorlik ansamblining yaxlitligi kuzga taşlandi. Teatr rivojiga öşa davrda M. Azizova, O. Tojiboyeva, T. Nazarova, M. Ubaydullayev kabilar munosib hissa qöşdilar.
1963 y. teatr musiqali drama va komediya teatriga aylantirilgaç, teatrning öziga xos repertuarini şakllantiriş harakatlari natijasi ölaroq «Toşbolta oşiq» (H. Ğulom; M. Leviyev), «Nurxon», «Gulsara» (K. Yaşin; T. Jalilov). «Alpomiş», «Toxir va Zuxra» (S. Abdulla), «Guli siyoh» (S. Jamol), «Hali-ma» (Ğ. Zafariy, T. Tula), «Layli va Majnun» (Ş. Xurşid) kabi musiqali dramalar teatr repertuaridan urin oldi. Musiqali dramalar b-n bir katorda «Öliklar keçirmaydi» (Ö. Umarbekov), «Ufq» (S. Ahmad), «Kasa Mare» (I. Drutse) singari dramatik spektakllar ham qöyildi. Keyinroq «Yusuf va Zulayho» (H. Sa'dulla; D. Soatkulov), «Ön uçinçi rais» (O. Abdullin), «Yovvoyi farişta» (A. Kolomiys), «Temir xotin» (Ş. Boşbekov) kabi ijtimoiy mavzudagi asarlar muvaffaqiyat b-n sahnalaştirildi. Şu davrda teatrda ijod qilgan H. Oxunova, M. Isomiddinovlarning xizmatlari katta böldi.
Mustaqillikdan keyin teatr faoliyatida yangi davr boşlandi. 90-y.larning örtalarida teatrni Karim Yöldoşev boşqardi. Mustaqil repertuar tanlaş, mavzu va janr diapazo-nining kengayişi közga taşlandi. Bu davrda teatr spektakllari vatan ta-rixi yoritilgan, zamonaviy mavzu aks etgan asarlar hamda jahon klassikasidan iborat böldi: «Maşrab» (A. Tursun), «Yor istab» (H. Şaripov), «Kaşmir qöşiği», «Alpomişning öq-yoyi» (A. Jabbor), «Usmon Nosir qayerda?» (A. A'zamov), «Kirol Lirning nabiralari» (U. Şekspir, A. Puşkin, M. Bulgakov) va b. teatrning sönggi yillardagi eng yaxşi spektakllaridir.
Özbekiston xalq artistlari M. Ubaydullayev, U. Nuraliyev; O. Tojiboyeva, K. Rasulova, M. Rahmonov, V. Saydaliyev kabi Özbekistonda xizmat körsatgan artistlar, şuningdek, S. Sarimsoqova, S. Omonov, M. Niyozov, M. Faxriddinova, X. Madrahimova, U. Mirzayev, A. Tojiboyev, A. Karimova, M. Abdullayeva va b. aktyorlar teatrning hozirgi kundagi yetakçi ijodkorlaridir.
Muhabbat Tölaxöjayeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАМАНГАН ТЕАТРИ, Алишер Навоий номидаги давлат мусиқали драма театри — дастлабки театрлардан бири. 1931 й. 15 июнда «Интилиш» (А. Султонов) спектакли б-н очилган. Профессионал театр жамоасининг асосини маҳаллий мактаб ва техникумларнинг ўқитувчилари, ҳаваскорлик драма тўгараги қатнашчилари ташкил этган. Труппанинг бади-ий рахбари ва театр ташкилотчиси Раззоқ Ҳамроев (Н. Розиқий б-н) бўлган. С. Отахонов, Б. Эминов, А. Тошбоев, А. Тўрахонов, X. Шарипов, Н. Исҳо-қов, кейинроқ М. Азизова, Т. Жаъфарова, С. Раҳмонов, М. Дадабоев, Т. Со-диқов ва б. театрнинг дастлабки ижодкорларидир. 30-й.лар театр учун саҳна санъатини эгаллаш йўлидаги ўзига хос мактаб йиллари бўлди. Бу даврда саҳналаштирилган «Ҳужум» (В. Ян, Чўлпон), «Маликаи Турандот» (К. Гоцци), «Ҳалима» (Ғ. Зафарий) каби спектакллар бадиий йўналишига кўра кўпроқ ташвиқот харак-терида эди. 30-й.ларнинг ўрталарида жамоанинг ижодий фаолиятида маълум бурилиш ясалди. А. Турдиев, Р. Ҳамроевнинг актёрлар б-н ижодий ҳамкорлиги самарали натижа берди ва «Гулсара», «Номус ва муҳаббат» (К. Яшин), «Рустам» (У. Исмоилов), «Отсиз» (А. Мажидий), «Макр ва муҳаббат» (Ф. Шиллер), «Бой ила хизматчи» (Ҳамза) каби спектакллар яратилди. Актёрлар образ яратишда қолип ва бир хилликни бартараф этиб, аста-секин қаҳрамонлар ички дунёсини очиш санъати, инсон хусусиятларини тасвирлаш маҳоратини эгаллаб бордилар.
1936 й. театр илк бор Тошкентга гастролга келади, «Фарҳод ва Ширин», «Лайли ва Мажнун», «Рустам», «Аршин мол олон» каби спектакллари пойтахт томошабинлари томонидан ижобий баҳоланди.
2-жаҳон уруши йиллари театр ижодий труппаси «Қурбон Умаров», «Фронт бўйлаб буйруқ», «Бургутнинг парвози», украин театри актёрлари б-н хамкорликда Гулак-Артёмовскийнинг «Запорожьелик Дунай ортида» номли ҳажвий операсини саҳналаштирдилар.
Урушдан кейинги йиллар театр репертуари кенгайди. Ижодий кўтаринкилик, репертуар мустақиллигига эришишга актёрлик махрратини ўстиришга интилиш сезилди. Айникса, 50-й.ларнинг 2-ярмида А. Хачатуров бош реж. этиб тай-инлангач, жамоада узлуксиз иш олиб борилиб, оригинал репертуар, спектакль саҳналаштиришда ифодавийликнинг янги қирраларини излаш, саҳна безакларини янгилаш устуворлик қилди. Айнан шу даврда ўзбек драматургияси б-н театрнинг узаро боғланиш жараёни кучайди. «Юрак сирлари» (Б. Раҳмонов), «Оғриқ тишлар» (А. Қаҳҳор), «Чин муҳаббат» (О. Ёқубов), «Хуррият» (Уйғун), «Туғма доғ» (С. Қрриев) каби спектаклларда давр муаммолари, халқ ҳаёти ва унинг меҳнатини аниқ тасвирлашга интилиш асосий вазифага айланди. 1957 й. Тошкентга булган гастролида театр маданиятининг анча юксалганлиги, репертуарнинг жанр жиҳатидан ўсганлиги, актёрлик ансамблининг яхлитлиги кузга ташланди. Театр ривожига ўша даврда М. Азизова, О. Тожибоева, Т. Назарова, М. Убайдуллаев кабилар муносиб ҳисса қўшдилар.
1963 й. театр мусиқали драма ва комедия театрига айлантирилгач, театрнинг ўзига хос репертуарини шакллантириш ҳаракатлари натижаси ўлароқ «Тошболта ошиқ» (Ҳ. Ғулом; М. Левиев), «Нурхон», «Гулсара» (К. Яшин; Т. Жалилов). «Алпомиш», «Тохир ва Зухра» (С. Абдулла), «Гули сиёҳ» (С. Жамол), «Ҳали-ма» (Ғ. Зафарий, Т. Тула), «Лайли ва Мажнун» (Ш. Хуршид) каби мусиқали драмалар театр репертуаридан урин олди. Мусиқали драмалар б-н бир каторда «Ўликлар кечирмайди» (Ў. Умарбеков), «Уфқ» (С. Аҳмад), «Каса Маре» (И. Друцэ) сингари драматик спектакллар ҳам қўйилди. Кейинроқ «Юсуф ва Зулайҳо» (Ҳ. Саъдулла; Д. Соаткулов), «Ўн учинчи раис» (О. Абдуллин), «Ёввойи фаришта» (А. Коломийц), «Темир хотин» (Ш. Бошбеков) каби ижтимоий мавзудаги асарлар муваффақият б-н саҳналаштирилди. Шу даврда театрда ижод қилган Ҳ. Охунова, М. Исомиддиновларнинг хизматлари катта бўлди.
Мустақилликдан кейин театр фаолиятида янги давр бошланди. 90-й.ларнинг ўрталарида театрни Карим Йўлдошев бошқарди. Мустақил репертуар танлаш, мавзу ва жанр диапазо-нининг кенгайиши кўзга ташланди. Бу даврда театр спектакллари ватан та-рихи ёритилган, замонавий мавзу акс этган асарлар ҳамда жаҳон классикасидан иборат бўлди: «Машраб» (А. Турсун), «Ёр истаб» (Ҳ. Шарипов), «Кашмир қўшиғи», «Алпомишнинг ўқ-ёйи» (А. Жаббор), «Усмон Носир қаерда?» (А. Аъзамов), «Кирол Лирнинг набиралари» (У. Шекспир, А. Пушкин, М. Булгаков) ва б. театрнинг сўнгги йиллардаги энг яхши спектаклларидир.
Ўзбекистон халқ артистлари М. Убайдуллаев, У. Нуралиев; О. Тожибоева, К. Расулова, М. Раҳмонов, В. Сайдалиев каби Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артистлар, шунингдек, С. Саримсоқова, С. Омонов, М. Ниёзов, М. Фахриддинова, X. Мадраҳимова, У. Мирзаев, А. Тожибоев, А. Каримова, М. Абдуллаева ва б. актёрлар театрнинг ҳозирги кундаги етакчи ижодкорларидир.
Муҳаббат Тўлахўжаева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.