Namoyon
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 64-b. — ziyouz.com
Namoyon (fors. — köriniş, manz-ra) — naqş mujassamoti; atrofi hoşiya naqş (köpinça zanjira, ruta) b-n öralgan bezak, tasvir va b.dan iborat. Amaliy bezak san'atida vokelik (çamanzor, boğu böston, daryo, gul, barglar va b.) ning şartli umumlaşma tasviriy obrazini özida aks ettiradi. Asosan, Örta Osiyo naqqoşligiga xos bölib, mustaqil naqş mujassamotining eng murakkab turi. N. yaratişda usta naqqoşlar girih va islimiy naqşlardan mohirona foydalanadi, N.ni uzoq va yaqindan körinişini qisobga oladi. Naqşning band va tanoblarini darajalarga ajratib, bi-rinçi darajali naqş çiziklariga alohida ahamiyat beradi. N.da girih asosiy, ösimliksimon naqş töldiruvçi örin tutadi va u asosiy naqş (gi-rih)ni bosib ötmaydi. Faqat girixdan tuzilgan N.da ham asosiy va töldiruvçi naqşlar böladi, ya'ni yirik girihlar içiga maydalari çiziladi. Özbekiston hududidagi har bir vohada N. bir-biridan farq qiluvçi öziga xos bezak uslubiga ega: Xiva naqqoşligida N. bandlari bir-biri b-n özaro çetan kabi boğlanadi, barglar kam işlatiladi, mujassamot rivojlaniş xususi-yatiga ega, unda harakat, mavj köproq közga taşlanadi; Toşkent naqkrşligida N.lar ösimlik gullarining köpligi b-n ajralib turadi; Farğona N.larida tabiatdagi gul, barg, mevalar va b. töğridan-töğri tabiiy şakdda tasvirlanadi. Zamonaviy me'morlikda, binolar bezaklarida, mustaqil amaliy bezak san'ati asarlarida N.lar rang-barang: mehrobi N., çorsi N., seraftor N., majnuntol N. va b. Jumladan, Navoiy teatri binosi bezaklarida N.ning ajoyib namunalarini köriş mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАМОЁН (форс. — кўриниш, манз-ра) — нақш мужассамоти; атрофи ҳошия нақш (кўпинча занжира, рута) б-н ўралган безак, тасвир ва б.дан иборат. Амалий безак санъатида вокелик (чаманзор, боғу бўстон, дарё, гул, барглар ва б.) нинг шартли умумлашма тасвирий образини ўзида акс эттиради. Асосан, Ўрта Осиё наққошлигига хос бўлиб, мустақил нақш мужассамотининг энг мураккаб тури. Н. яратишда уста наққошлар гириҳ ва ислимий нақшлардан моҳирона фойдаланади, Н.ни узоқ ва яқиндан кўринишини қисобга олади. Нақшнинг банд ва танобларини даражаларга ажратиб, би-ринчи даражали нақш чизикларига алоҳида аҳамият беради. Н.да гириҳ асосий, ўсимликсимон нақш тўлдирувчи ўрин тутади ва у асосий нақш (ги-риҳ)ни босиб ўтмайди. Фақат гирихдан тузилган Н.да ҳам асосий ва тўлдирувчи нақшлар бўлади, яъни йирик гириҳлар ичига майдалари чизилади. Ўзбекистон ҳудудидаги ҳар бир воҳада Н. бир-биридан фарқ қилувчи ўзига хос безак услубига эга: Хива наққошлигида Н. бандлари бир-бири б-н ўзаро четан каби боғланади, барглар кам ишлатилади, мужассамот ривожланиш хусуси-ятига эга, унда ҳаракат, мавж кўпроқ кўзга ташланади; Тошкент нақкршлигида Н.лар ўсимлик гулларининг кўплиги б-н ажралиб туради; Фарғона Н.ларида табиатдаги гул, барг, мевалар ва б. тўғридан-тўғри табиий шакдда тасвирланади. Замонавий меъморликда, бинолар безакларида, мустақил амалий безак санъати асарларида Н.лар ранг-баранг: меҳроби Н., чорси Н., серафтор Н., мажнунтол Н. ва б. Жумладан, Навоий театри биноси безакларида Н.нинг ажойиб намуналарини кўриш мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.