Namozgohtepa

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 65–66-b. — ziyouz.com

Namozgohtepa — eneolit va jez davriga oid qişloq xarobasi. Jan. Turkmanistonning Kopetdoğ etaklarida joylaşgan, mayd. 70 ga. 1949—52 y.larda prof. B. A. Kuftin boşçiligidagi arxeologlar guruhi qazişmalar olib borgan va butun Örta Osiyo eneolit va jez davriga tegişli arxeologik davriy sistemasi işlab çiqilgan. 1950-y.larning örtalaridan boşlab yodgorlikni keng kölamda örganiş işi b-n V. M. Massoy boşçiligidagi Sankt-Peterburg arxeologlar guruhi şuğullanib kelgan. N.da madaniy qatlamning qalinligi joylarda 34 m gaça boradi. N. madaniy qatlamlari 6 ta xronologik bosqiçlarga (Na-mozgoh 1—6) bölingan. Ulardan Namozgoh 1—3 eneolit davriga, Namozgoh 4—6 esa jez davriga oiddir. Namozgoh — 1 (ilk eneolit) davrida aholi xom ğiştdan kurilgan bir xonali uylarda yaşagan. Namozgoh — 2 (örta eneolit) davriga kelib, uy-joy qurilişida köp xonali uylar paydo böladi, bu davr qişloklarining atrofida mudofaa devorlari qad kötara boşlagan. Köp xonali uylar orasida doyra şaklida otaşgohlar qurilgan. Namozgoh — 3 davriga kelib (sönggi eneolit), qişloklarning hududi ança kengayadi, uy-joy majmualari qoşida hovlilar paydo bölgan, hovlilarni birlaştiruvçi tor köçalar rasmiylaşadi, köçalar esa qişloq markaziga joylaşgan oçiq maydonga tutaşadi.

Eneolit davrining mehnat qurollari, asosan, toşdan, suyakdan va qisman misdan işlangan. Sopol i.ç.da hali kulollik çarxi kaşf etilmagan, sopol idişlar qölda yasalgan. Mas, Namozgoh — 1 davri idişlariga qora mineral rang b-n geometrik naqş berilgan. Namozgoh — 2 bosqiçi sopol idişlarining şakli va ularning sirtiga tuşirilgan naqşlar sodda va köp jihatdan Namozgoh — 1 sopollaridan kam farq qilsada, ammo Namozgoh — 1 davrining «monoxrom» naqşlari örnida Namozgoh — 2 davrining «polixrom» naqşli sopollar yasala boşlagan. Namozgoh — 3 davriga kelib, av-valgi sodda qilib işlangan geometrik naqşli sopollar örnini murakkab, jimjimador nozik gulli sopollar egallaydi. Sopollarga «gilam gulli naqş» deb yuritilgan bezak berilgan. Hayvon va parrandalarning suratlarini tuşiriş odati yanada keng tuye oladi. Bu esa uruğdoşlik jamoasining diniy tasavvurlarini «totemlar» körinişida namoyon bölişidan guvoxlik beradi. Eneolit davri xöjaligining asosini suğorma dehqonçilik va xonaki çorvaçilik taşkil etgan. Namozgox, — 2 davridan boşlab sun'iy suv omborlari quriş boşlanadi. Namozgoh — 4 davri majmualari N.da ilk jez davrining boşlanişidan guvoxlik beradi. Dehqonçilik va xonaki çorvaçilik xöjaligi, hunarmandçilikning turli sohalari keng rivojlanadi. Namozgoh — 4 davrining sönggi bosqiçida kulollik çarxi kaşf etiladi. Natijada sopol i.ç. sohasida şunday sezilarli özgarişlar yuz beradiki, oqibatda Örta Osiyoning jan. r-nlari öz taraqqiyoti b-n köp jihatdan Qad. Şarq madaniyatiga yaqinlaşib qoladi. Sopol i.ç.da biko-nik şakldagi idişlar., qadah va vazasimon idişlar paydo böladi. Idişlarning sirtiga daraxtlar, eçki va quşlarning suratini soliş keng tuye oladi. Idişlarga «gilam gulli naqş» soliş davom etadi. Şu b-n birga Namozgoh — 4 davrining sönggi bosqiçida tiniq rangli gulsiz sopollar köpayadi. Me'morlikda monumental inşootlar quriş kuzatiladi. Namozgoh — 5 bosqiçida jez davrining gullagan pallasi bölib, har sohada rivojlanişning kjsak darajasi kuzatiladi. Sopol i.ç. korxonalarining mahsuloti tölatökis tovar xarakterini oladi. Sopol idişlarning turi va xili köpayadi. Sopollarning mutlaqak-sariyati naqşsiz işlab çiqariladi. Me'morlikda monumental inşootlar quriş keng tuye oladi. Tom ma'nodagi ilk şahar şakllanadi. Namozgox. — 5 davrida yuz bergan ijtimoiy, iqtiso-diy va madaniy özgarişlar Namozgoh — 6 davrida yanada kengroq va çuqur-roq davom etadi. N.da sönggi davr katlamlari kam uçratildi. Buning boisi, aynan şu davrdan e'tiboran metropo-liyalardagi şahar xayoti yangi mintaqalarga köçadi (Mas, Murğob voqasi va Qad. Baqtriyaga).

Ad.: Massoy V. M., Srednyaya Aziya i Drevniy Vostok, M.—L., 1964.

Ahmadali Asqarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НАМОЗГОҲТЕПА — энеолит ва жез даврига оид қишлоқ харобаси. Жан. Туркманистоннинг Копетдоғ этакларида жойлашган, майд. 70 га. 1949—52 й.ларда проф. Б. А. Куфтин бошчилигидаги археологлар гуруҳи қазишмалар олиб борган ва бутун Ўрта Осиё энеолит ва жез даврига тегишли археологик даврий системаси ишлаб чиқилган. 1950-й.ларнинг ўрталаридан бошлаб ёдгорликни кенг кўламда ўрганиш иши б-н В. М. Массой бошчилигидаги Санкт-Петербург археологлар гуруҳи шуғулланиб келган. Н.да маданий қатламнинг қалинлиги жойларда 34 м гача боради. Н. маданий қатламлари 6 та хронологик босқичларга (На-мозгоҳ 1—6) бўлинган. Улардан Намозгоҳ 1—3 энеолит даврига, Намозгоҳ 4—6 эса жез даврига оиддир. Намозгоҳ — 1 (илк энеолит) даврида аҳоли хом ғиштдан курилган бир хонали уйларда яшаган. Намозгоҳ — 2 (ўрта энеолит) даврига келиб, уй-жой қурилишида кўп хонали уйлар пайдо бўлади, бу давр қишлокларининг атрофида мудофаа деворлари қад кўтара бошлаган. Кўп хонали уйлар орасида дойра шаклида оташгоҳлар қурилган. Намозгоҳ — 3 даврига келиб (сўнгги энеолит), қишлокларнинг ҳудуди анча кенгаяди, уй-жой мажмуалари қошида ҳовлилар пайдо бўлган, ҳовлиларни бирлаштирувчи тор кўчалар расмийлашади, кўчалар эса қишлоқ марказига жойлашган очиқ майдонга туташади.

Энеолит даврининг меҳнат қуроллари, асосан, тошдан, суякдан ва қисман мисдан ишланган. Сопол и.ч.да ҳали кулоллик чархи кашф этилмаган, сопол идишлар қўлда ясалган. Мас, Намозгоҳ — 1 даври идишларига қора минерал ранг б-н геометрик нақш берилган. Намозгоҳ — 2 босқичи сопол идишларининг шакли ва уларнинг сиртига туширилган нақшлар содда ва кўп жиҳатдан Намозгоҳ — 1 сополларидан кам фарқ қилсада, аммо Намозгоҳ — 1 даврининг «монохром» нақшлари ўрнида Намозгоҳ — 2 даврининг «полихром» нақшли сополлар ясала бошлаган. Намозгоҳ — 3 даврига келиб, ав-валги содда қилиб ишланган геометрик нақшли сополлар ўрнини мураккаб, жимжимадор нозик гулли сополлар эгаллайди. Сополларга «гилам гулли нақш» деб юритилган безак берилган. Ҳайвон ва паррандаларнинг суратларини тушириш одати янада кенг туе олади. Бу эса уруғдошлик жамоасининг диний тасаввурларини «тотемлар» кўринишида намоён бўлишидан гувохлик беради. Энеолит даври хўжалигининг асосини суғорма деҳқончилик ва хонаки чорвачилик ташкил этган. Намозгох, — 2 давридан бошлаб сунъий сув омборлари қуриш бошланади. Намозгоҳ — 4 даври мажмуалари Н.да илк жез даврининг бошланишидан гувохлик беради. Деҳқончилик ва хонаки чорвачилик хўжалиги, ҳунармандчиликнинг турли соҳалари кенг ривожланади. Намозгоҳ — 4 даврининг сўнгги босқичида кулоллик чархи кашф этилади. Натижада сопол и.ч. соҳасида шундай сезиларли ўзгаришлар юз берадики, оқибатда Ўрта Осиёнинг жан. р-нлари ўз тараққиёти б-н кўп жиҳатдан Қад. Шарқ маданиятига яқинлашиб қолади. Сопол и.ч.да бико-ник шаклдаги идишлар., қадаҳ ва вазасимон идишлар пайдо бўлади. Идишларнинг сиртига дарахтлар, эчки ва қушларнинг суратини солиш кенг туе олади. Идишларга «гилам гулли нақш» солиш давом этади. Шу б-н бирга Намозгоҳ — 4 даврининг сўнгги босқичида тиниқ рангли гулсиз сополлар кўпаяди. Меъморликда монументал иншоотлар қуриш кузатилади. Намозгоҳ — 5 босқичида жез даврининг гуллаган палласи бўлиб, ҳар соҳада ривожланишнинг кжсак даражаси кузатилади. Сопол и.ч. корхоналарининг маҳсулоти тўлатўкис товар характерини олади. Сопол идишларнинг тури ва хили кўпаяди. Сополларнинг мутлақак-сарияти нақшсиз ишлаб чиқарилади. Меъморликда монументал иншоотлар қуриш кенг туе олади. Том маънодаги илк шаҳар шаклланади. Намозгох. — 5 даврида юз берган ижтимоий, иқтисо-дий ва маданий ўзгаришлар Намозгоҳ — 6 даврида янада кенгроқ ва чуқур-роқ давом этади. Н.да сўнгги давр катламлари кам учратилди. Бунинг боиси, айнан шу даврдан эътиборан метропо-лиялардаги шаҳар хаёти янги минтақаларга кўчади (Мас, Мурғоб воқаси ва Қад. Бақтрияга).

Ад.: Массой В. М., Средняя Азия и Древний Восток, М.—Л., 1964.

Аҳмадали Асқаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.