Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Napoleon uruşlari

    Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 71–72-b. — ziyouz.com

    Napoleon uruşlari - Napoleon konsulligi (1790—1804) va imperatorligi (1804—14, 1815) davrida Fransiya olib borgan uruşlar. N.u. bosqinçilik xarakterida bölgan. Fransiya Napoleon harbiy diktaturasi örnatilgan vaqtda (1799) 1789—99 y.larda tuzilgan 2-antifransuz koalitsiya (Rossiya, Buyuk Britaniya, Avstriya, Turkiya, Neapol qirolligi va b.) b-n uruş holatida edi. 1800 y. Rossiya ittifoqçilar b-n kelişa olmay koalitsiyadan çiqqan. Natijada 2-koalitsiya rasman öz faoliyatini tugatgan. Faqat Buyuk Britaniya uruşni davom ettirgan. 1805 y. 3-antifransuz koalitsiyasi (Buyuk Britaniya, Avstriya, Şvetsiya, Rossiya) taşkil topgan. Şu yili ingliz floti admiral Nelson rahbarligida birlaşgan ispan-fransuz flotini tor-mor qilgan. Biroq Napoleon quruklikda katta muvaffaqiyatga erişgan. U Austerlits yaqinidagi jangda (1805 y. 2 dek.) Rossiya-Avstriya qöşinlarini oğir talafotga uçratdi. Avstriya Fransiya b-n sulh tuzişga majbur bölgan (1805 y. 26 dek.). Rossiya va Buyuk Britaniya, Prussiya b-n Şvetsiya qöşilib 4-antifransuz koalitsiyasi vujudga kelgan (1806 y. sent.). 1806 y. okt.da Prussiya fransuz qöşinlari tomonidan bosib olingan. 1807 y. iyunda Napoleon I Fridland ostonasida rus qöşinlarini yenggan. 1809 y. Buyuk Britaniya b-n yana ittifoq tuzgan (5-antifransuz koalitsiyasi) Avstriya quşinlarini tor-mor keltirgan. Napoleon imperiyasiga xal qiluvçi zarba Rossiyada berilgan. M. I. Kutuzov qömondonligida rus armiyasining kuraşi natijasida Napoleonning «Buyuk armiyasi» mağlub bölgan. Rossiyadan çekinayotgan fransuzlarga qarşi Yevropa mamlakatlarida ozodlik uruşi boşlanib ketgan. 1813 y. fev.da Prussiya Rossiya b-n ittifoqtuzgan. Bu ittifoq 6-antifransuz koalitsiya (Rossiya, Buyuk Britaniya, Prussiya, Şvetsiya, Avstriya va b.)ning taşkil topişiga asos bölgan. Şu yili Leypsig jangida Germaniya ozod qilindi. 1814 y. mart oxirida ittifoqçilar armiyasi Parijni işğol qilgan. Aprelda Napoleon 1 taxtdan voz keçişga majbur bölgan (6 apr.) va u Elba o.ga surgun qilingan. 1815 y. 1 martda Napoleon I 1000 kişilik otryad b-n oroldan çiqib Parijga yuriş qilgan va 20 martda qayta taxtga ötirgan. Lekin, Yevropa davlatlari uni tan olmaganlar. 25 martda Rossiya, Buyuk Britaniya, Avstriya, Prussiya örtasida Napoleon Fransiyasiga qarşi ittifoq (7-anti-fransuz koalitsiyasi) tuzilgan. 18 iyunda Napoleon armiyasi Vaterloo jangida ingliz-pruss qöşinlari tomonidan tor-mor keltirilgan. 22 iyunda Napoleon taxtdan voz keçgan. 1815 y. 20 noyab.da ittifoqçilar b-n Fransiya örtasida Parij sulh şartnomasi im-zolanib, unga köra Burbonlar hokimi-yati yana qayta tiklangan.

    Şodmonqul Pirimqulov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    НАПОЛЕОН УРУШЛАРИ - Наполеон консуллиги (1790—1804) ва императорлиги (1804—14, 1815) даврида Франция олиб борган урушлар. Н.у. босқинчилик характерида бўлган. Франция Наполеон ҳарбий диктатураси ўрнатилган вақтда (1799) 1789—99 й.ларда тузилган 2-антифранцуз коалиция (Россия, Буюк Британия, Австрия, Туркия, Неаполь қироллиги ва б.) б-н уруш ҳолатида эди. 1800 й. Россия иттифоқчилар б-н келиша олмай коалициядан чиққан. Натижада 2-коалиция расман ўз фаолиятини тугатган. Фақат Буюк Британия урушни давом эттирган. 1805 й. 3-антифранцуз коалицияси (Буюк Британия, Австрия, Швеция, Россия) ташкил топган. Шу йили инглиз флоти адмирал Нельсон раҳбарлигида бирлашган испан-француз флотини тор-мор қилган. Бироқ Наполеон қурукликда катта муваффақиятга эришган. У Аустерлиц яқинидаги жангда (1805 й. 2 дек.) Россия-Австрия қўшинларини оғир талафотга учратди. Австрия Франция б-н сулҳ тузишга мажбур бўлган (1805 й. 26 дек.). Россия ва Буюк Британия, Пруссия б-н Швеция қўшилиб 4-антифранцуз коалицияси вужудга келган (1806 й. сент.). 1806 й. окт.да Пруссия француз қўшинлари томонидан босиб олинган. 1807 й. июнда Наполеон I Фридланд остонасида рус қўшинларини енгган. 1809 й. Буюк Британия б-н яна иттифоқ тузган (5-антифранцуз коалицияси) Австрия қушинларини тор-мор келтирган. Наполеон империясига хал қилувчи зарба Россияда берилган. М. И. Кутузов қўмондонлигида рус армиясининг кураши натижасида Наполеоннинг «Буюк армияси» мағлуб бўлган. Россиядан чекинаётган французларга қарши Европа мамлакатларида озодлик уруши бошланиб кетган. 1813 й. фев.да Пруссия Россия б-н иттифоқтузган. Бу иттифоқ 6-антифранцуз коалиция (Россия, Буюк Британия, Пруссия, Швеция, Австрия ва б.)нинг ташкил топишига асос бўлган. Шу йили Лейпциг жангида Германия озод қилинди. 1814 й. март охирида иттифоқчилар армияси Парижни ишғол қилган. Апрелда Наполеон 1 тахтдан воз кечишга мажбур бўлган (6 апр.) ва у Эльба о.га сургун қилинган. 1815 й. 1 мартда Наполеон I 1000 кишилик отряд б-н оролдан чиқиб Парижга юриш қилган ва 20 мартда қайта тахтга ўтирган. Лекин, Европа давлатлари уни тан олмаганлар. 25 мартда Россия, Буюк Британия, Австрия, Пруссия ўртасида Наполеон Франциясига қарши иттифоқ (7-анти-француз коалицияси) тузилган. 18 июнда Наполеон армияси Ватерлоо жангида инглиз-прусс қўшинлари томонидан тор-мор келтирилган. 22 июнда Наполеон тахтдан воз кечган. 1815 й. 20 нояб.да иттифоқчилар б-н Франция ўртасида Париж сулҳ шартномаси им-золаниб, унга кўра Бурбонлар ҳокими-яти яна қайта тикланган.

    Шодмонқул Пиримқулов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.