Naqqoşlik
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 125–126-b. — ziyouz.com
Naqqoşlik NAQQOŞLIK, naqşkorlik — amaliy san'atning qad. sohasi; naqş yaratiş kasbi. Naqqoş usta qoğozga yoki matoga naqş mujassamotini yoki naqş taqsimini çizib oladi (ayniqsa, girih va islimiy kabi murakkab naqşlarda), axta, andoza tayyorlaydi. Amaliy san'at ustalari 2 xil usulda bezak yaratadilar: naqqoşlar tayyorlagan axta, andoza yordamida hamda naqş (gul) töğridan-töğri bezaş jarayoni-daustalar tasavvurining mahsuli si-fatida yaratiladi. N.da naqş, bezakni malakali naqqoş ustalar çizib beradilar, bunday naqşlarni me'morlik, gilamçilik, kaştadözlik, kandakorlik va b. dagi naqş mujassamotlarida birday uçratiş mumkin. Naqş yaratiş ustadan did, mahoratdan taşqari qunt, uzoq maşq-malaka talab qiladi. Naqqoşlar ötmişda xalq ustalarining eng bilim-don, iste'dodli qismini taşkil etgan, ular ustodlarda ta'lim olgan, turli fanlar (adabiyot, musiqa, tarix, kimyo, matematika)ni yaxşi bilgan.
Örta Osiyo hududidagi me'moriy yod-gorliklar, arxeologik qazilmalar N.ning bu yerda qadimdan rivojlanganligini körsatadi. Amaliy bezak san'ati turlari (kulollik, miskarlik, zargarlik, gilamçilik, kaştadözlik, kandakorlik va b.) hamda me'morlikning taraqqiyoti N.ning ham rivojini taqozo etdi. Qöyqirilganqal'a, Tuproqqal'a, Köhna Urganç, qad. Ter-miz, Ayritom, Bolaliktepa, Varaxşa, Afrosiyob va b. joylardan topilgan turli xil uslubdagi naqş namunalarining jozibadorligi ajdodlarning yuksak madaniyatidan darak beradi. N., ayniqsa, örta asrlarda (9—12, 14—15, 18—19-a.lar) da keng tarqaldi. Kito-bat san'atiaa qölyozmalarni mö'jaz asarlar b-n bezaşda N., musavvirlik asosiy örin tutadi; me'morlikda na-qşlarni qöllaş, ayniqsa, taraqqiy etib, öz qonun-qoidalari hamda uslublari, öziga xos ranglar uyğunligiga va mustaqil mujassamotlariga ega bölgan.
Özbekistonning turli viloyatlaridagi me'moriy yodgorliklar, idiş, buyum, mehnat qurollaridagi naqşlarda umumiylik közga taşlansada, Buxoro, Xiva, Farğona, Toşkent va b. joylarda şu yerlarning öziga xos naqş uslublari vujudga kelgan. N. avloddan-avlodga ötgan, şogirdlar ustozlaridan örgangan naqş namunalarini iste'dodlari darajasida boyitib borganlar, N.ni rivojlantirganlar. Özbekiston hududi (turli mintaqalari)da öziga xos bölgan N. maktablari şakllangan. Şunga köra, Xorazm, Buxoro, Samarqand, Farğona vodiysi, Toşkent N. i ayrim öziga xos xususiyatlari b-n bir-biridan farqlanadi. 20-a. örtalaridan N. bezak mujassamotlariga tasvirlar (me'moriy obi-dalar, kişilar portretlari va b.) ham kiritila boşlandi. Jumladan, kandakori buyumlar bezagida me'moriy obi-dalar, çinni buyumlar bezagida esa atoqli kişilarning portretlari va b. öz ifodasini topdi.
20-a. 90-y.laridan N. ustalari ijodiy markaz va uyuşmalarga birlaşgan holda ijod qilmoqda. «Usto» «Musavvir», «Hunarmand» ustalari ijodi diqqatga sazovor. N. keng taraqqiy etgan bölib, ustalar yangi qurilayotgan inşootlarda hamda madaniy yodgorliklarning ta'mirida faol iştirok etmoqda. Bevosita ularning iştirokida «Oqsaroy» qarorgohi, Oliy Majlis binosi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, «Turkiston» konsert zali, Özbekiston konservatoriyasi binolari bezalgan. Usta naqqoşlardan M. Törayev, A. Ilhomov, S Mahmudov, Q. Şoislomov, H. Nuraliyev, S. Şukurov va b. N. rivojiga katta hissa qöşdilar. N. buyumlari b-n ustalar xorij körgazmalarida qam faol qatnaşadi.
Malakali naqqoş ustalar qadimdan usta-şogird usulida tayyorlangan. Hoz. kunda ham şu usulda naqqoş ustalar tayyorlaş saqlangan, şuningdek, maxsus bilim yurtlari, kollejlarda, ba-diiy markazlarda N. böyiça ham muta-xassislar tayyorlanadi.
Pölat Zohidov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАҚҚОШЛИК, нақшкорлик — амалий санъатнинг қад. соҳаси; нақш яратиш касби. Наққош уста қоғозга ёки матога нақш мужассамотини ёки нақш тақсимини чизиб олади (айниқса, гириҳ ва ислимий каби мураккаб нақшларда), ахта, андоза тайёрлайди. Амалий санъат усталари 2 хил усулда безак яратадилар: наққошлар тайёрлаган ахта, андоза ёрдамида ҳамда нақш (гул) тўғридан-тўғри безаш жараёни-даусталар тасаввурининг маҳсули си-фатида яратилади. Н.да нақш, безакни малакали наққош усталар чизиб берадилар, бундай нақшларни меъморлик, гиламчилик, каштадўзлик, кандакорлик ва б. даги нақш мужассамотларида бирдай учратиш мумкин. Нақш яратиш устадан дид, маҳоратдан ташқари қунт, узоқ машқ-малака талаб қилади. Наққошлар ўтмишда халқ усталарининг энг билим-дон, истеъдодли қисмини ташкил этган, улар устодларда таълим олган, турли фанлар (адабиёт, мусиқа, тарих, кимё, математика)ни яхши билган.
Ўрта Осиё ҳудудидаги меъморий ёд-горликлар, археологик қазилмалар Н.нинг бу ерда қадимдан ривожланганлигини кўрсатади. Амалий безак санъати турлари (кулоллик, мискарлик, заргарлик, гиламчилик, каштадўзлик, кандакорлик ва б.) ҳамда меъморликнинг тараққиёти Н.нинг ҳам ривожини тақозо этди. Қўйқирилганқалъа, Тупроққалъа, Кўҳна Урганч, қад. Тер-миз, Айритом, Болаликтепа, Варахша, Афросиёб ва б. жойлардан топилган турли хил услубдаги нақш намуналарининг жозибадорлиги аждодларнинг юксак маданиятидан дарак беради. Н., айниқса, ўрта асрларда (9—12, 14—15, 18—19-а.лар) да кенг тарқалди. Кито-бат санъатиаа қўлёзмаларни мўъжаз асарлар б-н безашда Н., мусаввирлик асосий ўрин тутади; меъморликда на-қшларни қўллаш, айниқса, тараққий этиб, ўз қонун-қоидалари ҳамда услублари, ўзига хос ранглар уйғунлигига ва мустақил мужассамотларига эга бўлган.
Ўзбекистоннинг турли вилоятларидаги меъморий ёдгорликлар, идиш, буюм, меҳнат қуролларидаги нақшларда умумийлик кўзга ташлансада, Бухоро, Хива, Фарғона, Тошкент ва б. жойларда шу ерларнинг ўзига хос нақш услублари вужудга келган. Н. авлоддан-авлодга ўтган, шогирдлар устозларидан ўрганган нақш намуналарини истеъдодлари даражасида бойитиб борганлар, Н.ни ривожлантирганлар. Ўзбекистон ҳудуди (турли минтақалари)да ўзига хос бўлган Н. мактаблари шаклланган. Шунга кўра, Хоразм, Бухоро, Самарқанд, Фарғона водийси, Тошкент Н. и айрим ўзига хос хусусиятлари б-н бир-биридан фарқланади. 20-а. ўрталаридан Н. безак мужассамотларига тасвирлар (меъморий оби-далар, кишилар портретлари ва б.) ҳам киритила бошланди. Жумладан, кандакори буюмлар безагида меъморий оби-далар, чинни буюмлар безагида эса атоқли кишиларнинг портретлари ва б. ўз ифодасини топди.
20-а. 90-й.ларидан Н. усталари ижодий марказ ва уюшмаларга бирлашган ҳолда ижод қилмоқда. «Усто» «Мусаввир», «Ҳунарманд» усталари ижоди диққатга сазовор. Н. кенг тараққий этган бўлиб, усталар янги қурилаётган иншоотларда ҳамда маданий ёдгорликларнинг таъмирида фаол иштирок этмоқда. Бевосита уларнинг иштирокида «Оқсарой» қароргоҳи, Олий Мажлис биноси, Темурийлар тарихи давлат музейи, «Туркистон» концерт зали, Ўзбекистон консерваторияси бинолари безалган. Уста наққошлардан М. Тўраев, А. Илҳомов, С Маҳмудов, Қ. Шоисломов, Ҳ. Нуралиев, С. Шукуров ва б. Н. ривожига катта ҳисса қўшдилар. Н. буюмлари б-н усталар хориж кўргазмаларида қам фаол қатнашади.
Малакали наққош усталар қадимдан уста-шогирд усулида тайёрланган. Ҳоз. кунда ҳам шу усулда наққош усталар тайёрлаш сақланган, шунингдек, махсус билим юртлари, коллежларда, ба-диий марказларда Н. бўйича ҳам мута-хассислар тайёрланади.
Пўлат Зоҳидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.