Naqşbandiya

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 123–124-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Naqşbandiya — tasavvuf tariqatlaridan biri. Bahouddin Naqşband asos solgan. N. xojagon tariqati negizida paydo bölib, Yusuf Hamadoniy, Abduxoliq Ğijduvoniy, Ahmad Yassaviy qaraşlarini omuxta etdi, ularga yangi ruhberib rivojlantirdi. 15—18-a.larda savdo va hunarmandçilik b-n şuğullanadigan şahar aholisi hamda köçmançi çorvador aholi orasiga keng yoyildi. N. ta'limotining asosida «köngil xudoda bölsin-u, qöl iş b-n band bölsin» («dil ba yoru, dast ba kor») şiori yotadi. N. da piru muridlik qoidalari xiyla osonlaştirilgan, sirtdan turib e'tiqod qöyiş, imon mustahkamligi, Haqtaologa sidqidildan itoat etiş, ixlos va ma'naviy kamolot asosiy örin egallaydi. Rasmrusumlar, odatlarni kör-körona ado etiş, riyo, soxta dindorlik qoralanadi. Axloqiy poklik, qanoatli, sabrli böliş, ixtiyoriy faqirlik b-n Allohga intiliş yuksak fazilat hisoblanadi. N.da odamning qadri mansabi, boyligi b-n emas, ma'naviy komilligi b-n ölçanadi. N.da hunar, kasb egallab, öz mehnati b-n halol luqma yeb yaşaş talab qilinadi, tilançilik, darbadarlik b-n kun keçiriş sufiy uçun isnod sanaladi. Qul, xizmatkor saqlaş, özganing mehnatidan foydalaniş ham man etiladi. N.ning yuqoridagi şiori tarkidunyoçilikka, tekinxörlikka qarşi qaratilgan. N.da man-manlik, sufiy, şayxman deb keriliş, şovqin-suron kötarib zikru samo' b-n odamlar diqqatini öziga qaratiş qoralanadi. N.da asosiy talab — qalbni dunyo ğuborlaridan tozalaş, öz nafsi b-n kuraşib ruxda ça-roğonlik topiş, qalbda Alloh nomlarini naqşlab boriş usullari işlab çiqilgan. Zikri xufiya (yaşirin zikr tuşiş) şunga xizmat qilgan. «Taşqaridan xalqb-n, içkaridan Haqb-n böliş», har bir nafasni Xudo yodi b-n çiqariş, qadamni savob işlar, ezgu amallar sari qöyiş, yurt kezib, aziz-avliyolar qab-rini ziyorat qiliş, ğofillarni huşyor etiş, har qanday holatda qalb ogoxligiga erişiş — N.ning asosiy ma'naviy tarbiya usuli hisoblangan.

N.da pir va murid orasidagi ma'naviy orifona suhbatga katta e'tibor qilingan. N.ga köra, suhbat — anjuman içra böliş, bilmaganni bilib oliş, yuksaliş, karomatlar siru asrori, ilohiyot olami nurlaridan baxramandlik bölsa, buning aksi — xilvat esa kişini bilimdan, ma'rifatdan mahrum qiladi. N.da özini özi nazorat qilib boriş, olgan bilimlarini dilda mus-tahkamlaş, umrning har bir damini savob işga, har bir nafsni ma'naviy kamolot uçun sarflaş lozim deyiladi. «Vuqifi zamoniy» (muayyan vaqtda töxtab özini tekşiriş), «vuqufi adadiy» (işlarini sarhisob qilib tekşiriş), «vuqufi qalbiy» (qalb amallari qanday bölayotganligini töxtab, tekşirib boriş) kabi şiorlar («qudsiy sözlar») ham ana şu nazorat usuliga kiradi. N., şu tariqa, tasavvufni islom şariati va payğambar sunnati b-n yanada mustahkamroq boğladi. «Urvatul vusqo», ya'ni barça işda payğambar sözlari va işlariga suyaniş N. şiorlaridan biriga aylandi. N. da sufiylik iste'dodiga ham e'tibor berilgan, ya'ni ba'zi kişilarning men falon silsiladanman, naslnasabim falon-falonçilarga borib ta-qaladi, degan gaplariga qarşi Bahoud-din Naqşband «ran silsilada emas», ran Allohning jazbasida» deb aytadi. Jaz-ba bölmasa, sufiylikda maqomatlarga kötariliş qiyin.

N. Bahouddin Naqşband hayotligidayoq keng şuhrat qozondi. N.ni nazariy jihatdan işlab çiqişda Muhammad Porso, Alouddin Attor xizmatlari katta böldi. Bu tariqatga faqatgina oddiy xalq emas, balki Buxoro va Samarqand ulamolari, Amir Temur avlodidan bölgan şoh va şahzodalar kira boşladilar. 15-a.dayoq N. Eron, Afğoniston, Misr, Hijoz, Şim. Kavkaz, Turkiyaga tarqala boşladi. Ayniqsa, «hazrati Eşon» unvoniga muşarraf bölgan Xoja Axror valiy — Nosirid-din Ubaydulloh faoliyati tufayli N.ning obrö-e'tibori yana ham oşdi. Bahouddin Naqşband zamonida man-sabdor şaxslar, şoxu amirlardan uzoq turiş lozim deyilgan bölsa, Xoja Ahror valiy davrida N. siyosiy doiralarga kirib bordi. N. 16-a. da Hindistonga tarqaldi. Bunda Bobo valiy, Xoja Boqibilloh (1563—1603), Axmad Sirhindiy (1564—1624) faoliyati yaxşi samara bergan. Ayniqsa, Ahmad Sirhindiy u yerda sunniylik yönalişini mustahkamlaş uçun N.dan unumli foydalangan. N.ni Turkiyada yoyilişida Mulla Abdulloh Simaviy (1490 y.v.e.), Ahmad Buxoriy va b. şaxslarning xizmati bor. N. 16—17-a.larda Misr va Hijoz (Arabiston)ga kirib boradi. Eronning Nişopur, Isfahon, Yazd şaharlariga tarqalib, şular orqali Falastin, Iroq, Iordaniyada köplab tarafdorlarga ega bölgan. Hindiston orqali u Indoneziya, Malayziya, Seylonga tarqaldi. Keyingi asrlarda Rossiya, Bosniya va b. Yevropa mamlakatlariga yoyilgan. Hozirda AQŞ, Kanada, Avstriyada N. markazlari, xonaqolari, jamğarmalari bor.

N. tariqatining umuminsoniy ğoyalar, ma'naviy kamolot, botiniy poklikni tarğib etişi uning dunyoda keng tarqalişiga olib keldi. Uning mux^islari bir neça million kişini taşkil etadi.

Ad.: Alişer Navoiy, Tula asarlar töplami, 17-j., T., 2002; Abul Muqsin Muhammad Boqir ibn Muhammal Ali, Bahouddin Balogardon, T., 1993; Idris şoh, Naqşbandiy tariqati, T., 1993; Komilov N., Tasavvuf. Birinçi kitob, T., 1996; Navruzova G., Naqşbandiya tasavvufiy ta'limoti va barkamol in-son tarbiyasi, T., 2002.

Najmiddin Komilov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НАҚШБАНДИЯ — тасаввуф тариқатларидан бири. Баҳоуддин Нақшбанд асос солган. Н. хожагон тариқати негизида пайдо бўлиб, Юсуф Ҳамадоний, Абдухолиқ Ғиждувоний, Аҳмад Яссавий қарашларини омухта этди, уларга янги руҳбериб ривожлантирди. 15—18-а.ларда савдо ва ҳунармандчилик б-н шуғулланадиган шаҳар аҳолиси ҳамда кўчманчи чорвадор аҳоли орасига кенг ёйилди. Н. таълимотининг асосида «кўнгил худода бўлсин-у, қўл иш б-н банд бўлсин» («дил ба ёру, даст ба кор») шиори ётади. Н. да пиру муридлик қоидалари хийла осонлаштирилган, сиртдан туриб эътиқод қўйиш, имон мустаҳкамлиги, Ҳақтаолога сидқидилдан итоат этиш, ихлос ва маънавий камолот асосий ўрин эгаллайди. Расмрусумлар, одатларни кўр-кўрона адо этиш, риё, сохта диндорлик қораланади. Ахлоқий поклик, қаноатли, сабрли бўлиш, ихтиёрий фақирлик б-н Аллоҳга интилиш юксак фазилат ҳисобланади. Н.да одамнинг қадри мансаби, бойлиги б-н эмас, маънавий комиллиги б-н ўлчанади. Н.да ҳунар, касб эгаллаб, ўз меҳнати б-н ҳалол луқма еб яшаш талаб қилинади, тиланчилик, дарбадарлик б-н кун кечириш суфий учун иснод саналади. Қул, хизматкор сақлаш, ўзганинг меҳнатидан фойдаланиш ҳам ман этилади. Н.нинг юқоридаги шиори таркидунёчиликка, текинхўрликка қарши қаратилган. Н.да ман-манлик, суфий, шайхман деб керилиш, шовқин-сурон кўтариб зикру самоъ б-н одамлар диққатини ўзига қаратиш қораланади. Н.да асосий талаб — қалбни дунё ғуборларидан тозалаш, ўз нафси б-н курашиб рухда ча-роғонлик топиш, қалбда Аллоҳ номларини нақшлаб бориш усуллари ишлаб чиқилган. Зикри хуфия (яширин зикр тушиш) шунга хизмат қилган. «Ташқаридан халқб-н, ичкаридан Ҳақб-н бўлиш», ҳар бир нафасни Худо ёди б-н чиқариш, қадамни савоб ишлар, эзгу амаллар сари қўйиш, юрт кезиб, азиз-авлиёлар қаб-рини зиёрат қилиш, ғофилларни ҳушёр этиш, ҳар қандай ҳолатда қалб огохлигига эришиш — Н.нинг асосий маънавий тарбия усули ҳисобланган.

Н.да пир ва мурид орасидаги маънавий орифона суҳбатга катта эътибор қилинган. Н.га кўра, суҳбат — анжуман ичра бўлиш, билмаганни билиб олиш, юксалиш, кароматлар сиру асрори, илоҳиёт олами нурларидан бахрамандлик бўлса, бунинг акси — хилват эса кишини билимдан, маърифатдан маҳрум қилади. Н.да ўзини ўзи назорат қилиб бориш, олган билимларини дилда мус-таҳкамлаш, умрнинг ҳар бир дамини савоб ишга, ҳар бир нафсни маънавий камолот учун сарфлаш лозим дейилади. «Вуқифи замоний» (муайян вақтда тўхтаб ўзини текшириш), «вуқуфи ададий» (ишларини сарҳисоб қилиб текшириш), «вуқуфи қалбий» (қалб амаллари қандай бўлаётганлигини тўхтаб, текшириб бориш) каби шиорлар («қудсий сўзлар») ҳам ана шу назорат усулига киради. Н., шу тариқа, тасаввуфни ислом шариати ва пайғамбар суннати б-н янада мустаҳкамроқ боғлади. «Урватул вусқо», яъни барча ишда пайғамбар сўзлари ва ишларига суяниш Н. шиорларидан бирига айланди. Н. да суфийлик истеъдодига ҳам эътибор берилган, яъни баъзи кишиларнинг мен фалон силсиладанман, наслнасабим фалон-фалончиларга бориб та-қалади, деган гапларига қарши Баҳоуд-дин Нақшбанд «ran силсилада эмас», ran Аллоҳнинг жазбасида» деб айтади. Жаз-ба бўлмаса, суфийликда мақоматларга кўтарилиш қийин.

Н. Баҳоуддин Нақшбанд ҳаётлигидаёқ кенг шуҳрат қозонди. Н.ни назарий жиҳатдан ишлаб чиқишда Муҳаммад Порсо, Алоуддин Аттор хизматлари катта бўлди. Бу тариқатга фақатгина оддий халқ эмас, балки Бухоро ва Самарқанд уламолари, Амир Темур авлодидан бўлган шоҳ ва шаҳзодалар кира бошладилар. 15-а.даёқ Н. Эрон, Афғонистон, Миср, Ҳижоз, Шим. Кавказ, Туркияга тарқала бошлади. Айниқса, «ҳазрати Эшон» унвонига мушарраф бўлган Хожа Ахрор валий — Носирид-дин Убайдуллоҳ фаолияти туфайли Н.нинг обрў-эътибори яна ҳам ошди. Баҳоуддин Нақшбанд замонида ман-сабдор шахслар, шоху амирлардан узоқ туриш лозим дейилган бўлса, Хожа Аҳрор валий даврида Н. сиёсий доираларга кириб борди. Н. 16-а. да Ҳиндистонга тарқалди. Бунда Бобо валий, Хожа Боқибиллоҳ (1563—1603), Ахмад Сирҳиндий (1564—1624) фаолияти яхши самара берган. Айниқса, Аҳмад Сирҳиндий у ерда суннийлик йўналишини мустаҳкамлаш учун Н.дан унумли фойдаланган. Н.ни Туркияда ёйилишида Мулла Абдуллоҳ Симавий (1490 й.в.э.), Аҳмад Бухорий ва б. шахсларнинг хизмати бор. Н. 16—17-а.ларда Миср ва Ҳижоз (Арабистон)га кириб боради. Эроннинг Нишопур, Исфаҳон, Язд шаҳарларига тарқалиб, шулар орқали Фаластин, Ироқ, Иорданияда кўплаб тарафдорларга эга бўлган. Ҳиндистон орқали у Индонезия, Малайзия, Цейлонга тарқалди. Кейинги асрларда Россия, Босния ва б. Европа мамлакатларига ёйилган. Ҳозирда АҚШ, Канада, Австрияда Н. марказлари, хонақолари, жамғармалари бор.

Н. тариқатининг умуминсоний ғоялар, маънавий камолот, ботиний покликни тарғиб этиши унинг дунёда кенг тарқалишига олиб келди. Унинг мух^ислари бир неча миллион кишини ташкил этади.

Ад.: Алишер Навоий, Тула асарлар тўплами, 17-ж., Т., 2002; Абул Муқсин Муҳаммад Боқир ибн Муҳаммал Али, Баҳоуддин Балогардон, Т., 1993; Идрис шоҳ, Нақшбандий тариқати, Т., 1993; Комилов Н., Тасаввуф. Биринчи китоб, Т., 1996; Наврузова Г., Нақшбандия тасаввуфий таълимоти ва баркамол ин-сон тарбияси, Т., 2002.

Нажмиддин Комилов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.