Narkoz

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 75–76-b. — ziyouz.com

Narkoz (yun. narkosis — karaxtlik) — sun'iy yöl b-n (ba'zi kimyoviy moddalar va b. omillar ta'sirida) hosil qilinadigan çuqur uyqu holati, bunda kişi heç narsani sezmaydi, ixtiyoriy xarakat qila olmaydi, es-huşi butunlay yoki qisman yöqoladi. Tibbiyotda xirurgik operatsiya vaqtida oğriqsizlantiriş (anesteziya) maqsadida qöllanadi. Amerikalik xirurg Uorren birinçi bor efir N.i b-n operatsiya qilgan (1846). Dastlab N. uçun faqat efir va xloroformszm foydalanib ke-lingan. Kime fanining rivojlanişi tufayli N. xrlatini paydo qiladigan turli xil moddalar kaşf etildi.

N.ni vujudga keltiradigan narkotik moddalarning bemor organizmiga yuboriliş usuliga qarab ingalyatsion (nafas yöllari orqali), noingalyatsion (nafas yöllaridan boşqa yöllar b-n) va kombinatsiyey N. (narkotik moddalar ikki va undan köp usul b-n yubo-rilganda) farq qilinadi. Ingalyatsion N.da efir, flyuotan, siklopropan va b. moddalarning buği xidlatiladi, bunda maxsus apparatlardan foydalaniladi. Narkotik moddalarni kislorod b-n aralaştirib yuboriş nafas yöllarini har xil asoratlardan saqlaydi. Venaga yuborib paydo qilinadigan N.da, asosan, uyqu dorilari — barbiturat kislota hosilalari işlatiladi. Bu usulning afzalligi şundaki, bemor tez uxlab qolib, heç nimani sezmaydi. Suyak içiga, töğri içakka, teri ostiga, muskul orasiga qilinadigan N. kamdan-kam qöllanadi.

Köpinça vena N.i b-n ingalyatsion N. birgalikda amalga oşiriladi. Bunda N. beriş narkotik moddalarni venaga yuborişdan boşlanadi, bemor uxlab qolgaç, ingalyatsion N. berişga ötiladi. N. vaqtida nafasni vaqtinça töxtatib turadigan dori-darmonlar va nafas olişni bajaradigan maxsus N. apparatlarining qöllanilişi N. berayotgan vraç — narkotizator (aneste-ziolog)ga bemor organizmining barça funksiyalarini idora etiş imkoni-yatini beradi. Şu tufayli öpka, yurak, yirik tomirlar va boş miyani bema-lol operatsiya qiliş mumkin. Turli kimyoviy moddalar yuborib paydo qilinadigan N.dan taşqari maxsus körsatma b-n elektronarkoz qöllanadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НАРКОЗ (юн. narkosis — карахтлик) — сунъий йўл б-н (баъзи кимёвий моддалар ва б. омиллар таъсирида) ҳосил қилинадиган чуқур уйқу ҳолати, бунда киши ҳеч нарсани сезмайди, ихтиёрий харакат қила олмайди, эс-ҳуши бутунлай ёки қисман йўқолади. Тиббиётда хирургик операция вақтида оғриқсизлантириш (анестезия) мақсадида қўлланади. Америкалик хирург Уоррен биринчи бор эфир Н.и б-н операция қилган (1846). Дастлаб Н. учун фақат эфир ва хлороформцзм фойдаланиб ке-линган. Киме фанининг ривожланиши туфайли Н. хрлатини пайдо қиладиган турли хил моддалар кашф этилди.

Н.ни вужудга келтирадиган наркотик моддаларнинг бемор организмига юборилиш усулига қараб ингаляцион (нафас йўллари орқали), ноингаляцион (нафас йўлларидан бошқа йўллар б-н) ва комбинацией Н. (наркотик моддалар икки ва ундан кўп усул б-н юбо-рилганда) фарқ қилинади. Ингаляцион Н.да эфир, флюотан, циклопропан ва б. моддаларнинг буғи хидлатилади, бунда махсус аппаратлардан фойдаланилади. Наркотик моддаларни кислород б-н аралаштириб юбориш нафас йўлларини ҳар хил асоратлардан сақлайди. Венага юбориб пайдо қилинадиган Н.да, асосан, уйқу дорилари — барбитурат кислота ҳосилалари ишлатилади. Бу усулнинг афзаллиги шундаки, бемор тез ухлаб қолиб, ҳеч нимани сезмайди. Суяк ичига, тўғри ичакка, тери остига, мускул орасига қилинадиган Н. камдан-кам қўлланади.

Кўпинча вена Н.и б-н ингаляцион Н. биргаликда амалга оширилади. Бунда Н. бериш наркотик моддаларни венага юборишдан бошланади, бемор ухлаб қолгач, ингаляцион Н. беришга ўтилади. Н. вақтида нафасни вақтинча тўхтатиб турадиган дори-дармонлар ва нафас олишни бажарадиган махсус Н. аппаратларининг қўлланилиши Н. бераётган врач — наркотизатор (анесте-зиолог)га бемор организмининг барча функцияларини идора этиш имкони-ятини беради. Шу туфайли ўпка, юрак, йирик томирлар ва бош мияни бема-лол операция қилиш мумкин. Турли кимёвий моддалар юбориб пайдо қилинадиган Н.дан ташқари махсус кўрсатма б-н электронаркоз қўлланади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.