Narşaxiy

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 81–82-b. — ziyouz.com

Narşaxiy NARŞAXIY, Abu Bakr Muhammad ibn Ja'far ibn Zakariyya al-Xattob ibn Şarik annarşaxiy (899—959) — tarixçi olim. Buxoroning Narşax qişloğida tuğilgan. Tarjimai holiga oid ma'lumotlar kam. Somoniylar saroy-ida kotiblik qilgan. N. 943—944 y.larda «Buxoro tarixi» («Tahqiqi viloyati Buxoro») nomli asarini arab tilida yozib, uni somoniylar amiri Nuh ibn Nasr (hukmronlik davri: 943—954)ga bağişlagan. N.ning öğli Abu Bakr Mansur va nevarasi hadisşunos olim Abu Rafi al-Ala ibn Mansur ibn Muhammad ibn Ja'far asarni arab tilida davom ettirişib, Mansur ibn Nuh (hukmronlik davri: 997—999), ya'ni sönggi somoniylar davrigaça töldirişgan. Nasafiyning «Kitob al-qand» («Samarqandiya») va Abu Sa'd as-Sam'oniy (1113— 1167) ning «Kitob al-ansob» asarlarida N. haqida ma'lumotlar mavjud. N. öz tuğilgan qişloğida vafot etgan. Asarning asl nusxasi bizgaça yetib kelmagan. 1128 y. quvalik Abu Nasr Ahmad ibn Muhammad al-Qubaviy asarni fors tiliga qisqartirib tarjima qilgan. 1178— 79 y.larda asar 2-marta qisqartirilgan. Tarjimonlar qisqartiriş b-n birga uni yangi ma'lumotlar b-n ma'lum ma'noda töldirganlar. «Buxoro tarixi» 36 bobdan ibo-rat bölib, asosan, Buxoro vohasining tarixiga bağişlangan. Ki-tobning bir neça bobi Buxoroning barpo etilişi, qad. nomlari, qad. podşox,lariga bağişlangan. Asarning maxsus bir bobi Buxoro atrofidagi Karmana, Hyp, Tavois, Iskajkat, Şarğ, Zandana, Vardona, Afşona, Barkat, Romitan, Varaxşa, Baykand (Poykend), Forob va b.

«Tarixi Narşaxiy» kitobining birinçi begi (Yangi Buxoro, 1904). «Buxoro tarixi» kitobining birinçi beti (Toşkent, 1966).

şahar va qişloklarning tasviriga ba-ğişlangan. Unda bu joylarning tarixi, axrlisi va uning maşğuloti, faoliyati hamda taşqi şaharlar b-n munosabatlari hikoya qilinadi. Buxoro aholisining ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida sodir bölgan muhim tarixiy voqealar bayon qilinadi. Kitobda Örta Osiyoda arab xalifaligi hukmronligining örnatilişi, islom dinining yoyilişi va Buxoroning arablar tomonidan taqsimlab olinişi hamda xalifalikka qarşi kuraşlar, ayniqsa, Muqanna, Abu Muslim va b. boşçiligidagi xalq qözğolonlari batafsil hikoya qilinadi. «Buxoro tarixi»da 9-a. da Örta Osiyoning arab xalifaligidan ajralib çiqişi, Movarounnahr va Xurosonda somoniylar davlatining barpo bölişi va somoniylar davrida Buxoroning iqtisodiy va madaniy hayoti tasvirlangan. Asarda Buxoroning tarixiy topografiyasiga oid ma'lumotlar bölib, unda Buxoro ş.ning darvozalari, içki va taşqi devorlarining qurilişi ham ark va şah-ristonning bino qilinişi hikoya qilinadi. Asar faqat Buxoro tarixi-nigina emas, balki butun Örta Osiyo tarixini örganişda hamda nodir manbadir. «Buxoro tarixi» Parij (1892)da fransuz, Buxoro (1904) va Tehron (1939) da fors, Toşkent (1897)da rus, Kembrij (1954)da ingliz, Toşkent (1966, 1993)da özbek tilida, Duşanba (1979)da tojik tilida naşr etilgan.

As: Buxoro tarixi, T., 1966.

Ad.: Kamaliddinov Ş. S «Kitob al-ansab» Abu Sa'da Abdalkarima ibn Muham-mada as-Sam'ani kak istoçnik po istorii i istorii kultur Sredney Azii, T., 1993; Najmuddin annasafiy, Samarqandiya, T., 2001.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НАРШАХИЙ, Абу Бакр Муҳаммад ибн Жаъфар ибн Закариййа ал-Хаттоб ибн Шарик аннаршахий (899—959) — тарихчи олим. Бухоронинг Наршах қишлоғида туғилган. Таржимаи ҳолига оид маълумотлар кам. Сомонийлар сарой-ида котиблик қилган. Н. 943—944 й.ларда «Бухоро тарихи» («Таҳқиқи вилояти Бухоро») номли асарини араб тилида ёзиб, уни сомонийлар амири Нуҳ ибн Наср (ҳукмронлик даври: 943—954)га бағишлаган. Н.нинг ўғли Абу Бакр Мансур ва невараси ҳадисшунос олим Абу Рафи ал-Ала ибн Мансур ибн Муҳаммад ибн Жаъфар асарни араб тилида давом эттиришиб, Мансур ибн Нуҳ (ҳукмронлик даври: 997—999), яъни сўнгги сомонийлар давригача тўлдиришган. Насафийнинг «Китоб ал-қанд» («Самарқандия») ва Абу Саъд ас-Самъоний (1113— 1167) нинг «Китоб ал-ансоб» асарларида Н. ҳақида маълумотлар мавжуд. Н. ўз туғилган қишлоғида вафот этган. Асарнинг асл нусхаси бизгача етиб келмаган. 1128 й. қувалик Абу Наср Аҳмад ибн Муҳаммад ал-Қубавий асарни форс тилига қисқартириб таржима қилган. 1178— 79 й.ларда асар 2-марта қисқартирилган. Таржимонлар қисқартириш б-н бирга уни янги маълумотлар б-н маълум маънода тўлдирганлар. «Бухоро тарихи» 36 бобдан ибо-рат бўлиб, асосан, Бухоро воҳасининг тарихига бағишланган. Ки-тобнинг бир неча боби Бухоронинг барпо этилиши, қад. номлари, қад. подшох,ларига бағишланган. Асарнинг махсус бир боби Бухоро атрофидаги Кармана, Hyp, Тавоис, Искажкат, Шарғ, Зандана, Вардона, Афшона, Баркат, Ромитан, Варахша, Байканд (Пойкенд), Фороб ва б.

«Тарихи Наршахий» китобининг биринчи беги (Янги Бухоро, 1904). «Бухоро тарихи» китобининг биринчи бети (Тошкент, 1966).

шаҳар ва қишлокларнинг тасвирига ба-ғишланган. Унда бу жойларнинг тарихи, ахрлиси ва унинг машғулоти, фаолияти ҳамда ташқи шаҳарлар б-н муносабатлари ҳикоя қилинади. Бухоро аҳолисининг ижтимоий, сиёсий, иқтисодий ва маданий ҳаётида содир бўлган муҳим тарихий воқеалар баён қилинади. Китобда Ўрта Осиёда араб халифалиги ҳукмронлигининг ўрнатилиши, ислом динининг ёйилиши ва Бухоронинг араблар томонидан тақсимлаб олиниши ҳамда халифаликка қарши курашлар, айниқса, Муқанна, Абу Муслим ва б. бошчилигидаги халқ қўзғолонлари батафсил ҳикоя қилинади. «Бухоро тарихи»да 9-а. да Ўрта Осиёнинг араб халифалигидан ажралиб чиқиши, Мовароуннаҳр ва Хуросонда сомонийлар давлатининг барпо бўлиши ва сомонийлар даврида Бухоронинг иқтисодий ва маданий ҳаёти тасвирланган. Асарда Бухоронинг тарихий топографиясига оид маълумотлар бўлиб, унда Бухоро ш.нинг дарвозалари, ички ва ташқи деворларининг қурилиши ҳам арк ва шаҳ-ристоннинг бино қилиниши ҳикоя қилинади. Асар фақат Бухоро тарихи-нигина эмас, балки бутун Ўрта Осиё тарихини ўрганишда ҳамда нодир манбадир. «Бухоро тарихи» Париж (1892)да француз, Бухоро (1904) ва Теҳрон (1939) да форс, Тошкент (1897)да рус, Кембриж (1954)да инглиз, Тошкент (1966, 1993)да ўзбек тилида, Душанба (1979)да тожик тилида нашр этилган.

Ас: Бухоро тарихи, Т., 1966.

Ад.: Камалиддинов Ш. С «Китоб ал-ансаб» Абу Са’да Абдалкарима ибн Муҳам-мада ас-Сам’ани как источник по истории и истории культур Средней Азии, Т., 1993; Нажмуддин аннасафий, Самарқандия, Т., 2001.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.