Narx

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 78–79-b. — ziyouz.com

Narx NARX, baho — tovar qiymatining puldagi şakli; bozor iqtisodiyotida amal qiluvçi iqtisodiy dastak. Iqtisodiy tafakkur tarixidagi ayrim qaraşlarda N.ni qiymatning mehnat nazariyasiga asoslanib talqin qilişgan, unga qiymatning puldagi ifodasi deb qaralgan. 21-a. boşlaridagi nazariyalar N.ni pulning miqdoriy nazariyasi asosida izoxlab, N.ga xarajatlar, tovarning nafliligi va raqobat ta'sir etişini e'tirof etadi. N.ni qiymat belgilaydi, ammo u aniq bir qiymatdan yuqori yoki past bölişi mumkin, bu esa bozordagi muayyan tovarga bölgan talab va taklift boğliq. N. faqat qiymatni emas, balki talab va taklif, şuningdek, tovarning ijtimoiy foydaliligi, sifati va b. tovarlar örnini bosa olişi, muomaladagi pulning xarid qobiliyatiga ham boğliq. Binobarin, N. qiymatdan miqdoran farqlanadi. Mahsulot tannarxi har qanday N.ning asosi bölib, mahsulotning hayotiy sikli davomida uning N.idagi özgarişlarga katta ta'sir körsatadi. N. miqdori xarajatlarga va tovar sifatiga töğri mutanosiblikda, rakrbatning şiddatiga esa teskari mutanosiblikda turadi. Bozor iqtisodiyotida N. bir neçta vazifalarni bajaradi: 1) hisob-kitob va ölçov vazifasi —N. vositasida qilingan xarajatlar, olingan natijaning puldagi miqdori aniklanadi. Xarajatlar işlatilgan resurslar miq-orini uning N.iga köpaytiriş orkali hisoblanadi; 2)rağbatlantiriş vazifasi — N. ning özgarişi i.ç. hajmini özgartiradi. Talab N.ga nisbatan teskari mutanosiblikka ega. N. pasaysa talab rağbatlantiriladi, aksinça, N. oşsa (boşqa şart-şaroit özgarmagan takdirda) taklif rağbat oladi. N.dagi özgariş işlab çiqaruvçilar va iste'molçilarga iştiyoq bağişlaydi; 3) raqobat vositasi vazifasi — N. raqibni bozordan si-qib çiqariş va bozorda öz mavqeini mustahkamlaş uçun işlatiladi. Raqo-batçilar N.ni özgartirib turiş, uni şaroitga qarab turliça belgilaş or-qali özaro bellaşadilar. N. raqobatlaşuvning iqtisodiy vositasi hisoblanadi; 4) iqtisodiyotni tar-tiblaş vazifasi — N. bozor mexanizmidagi asosiy iqtisodiy dastak yoki vosita. N. özgarişiga qarab nimani va qança i.ç. kerakligi aniklanadi. Muayyan tovarlar N.ining oşişi ularni köplab i.ç. kerakligini bildiradi, aksinça, N.ning pasayişi tovar i.ç.ni kamayişi yoki umuman töxtatilişi lozimligini anglatadi. N.ga qarab bozori kasod tovarlardan voz keçilib, bozori çaqqon tovarlarni i.ç.ga ötiladi. Bu esa resurslarning bir sohadan ikkinçisiga oqib ötişi-ga, eski soha qisqarib, yangi soxaning tez rivojlanişiga olib keladi. N. resurslarni qayta taqsimlaş orqali iqtisodiyotni tartiblaydi.

Iqtisodiyotning turli tarmoqlarida tovarlar va xizmatlar oldi-sotdisida qullanilişi N. tizimini yaratadi. Milliy iqtisodiyot holatini hisoblaşda joriy va qiyosiy N.lar qöllaniladi. Joriy N.lar amaldagi N.lar bölib, ular yordamida yil davomidagi i.ç. natijalari hisoblanadi. Qiyosiy N.larda ma'lum yil asos qilib olinib, i.ç.ning natijalari şu N.da hisoblanadi va boşqa yillar b-n taqqoslanadi. Joriy N.lar inflyatsiya tufayli özgarişi va real iqtisodiy natijani körsatmasligi sababli yalpi milliy mahsulot, milliy daromad, real iş haqi va ş. k. körsatkiçlar dinamikasi qiyosiy N.larda hisoblanadi.

N. qaysi bozorda amal qilişi, kimga möljallanganligi va qaysi maqsadni közlaşiga qarab bir neça turlarga bölinadi.

Erkin bozor N.i (muvozanatli N.) — erkin bozorda sotuvçilar va xaridorlar köpçilik bölganidan ulardan heç biri özi xoxlagan narxni örnatolmaydi. Bu yerda talab-taklif nis-batiga qarab erkin savdolaşuv N.i, ya'ni muvozanatli N. yuzaga keladi; monopol N. — monopol bozorda so-tuvçi yoki xaridor ozçilik yoxud tanho bölganida ular xoxlagan N. örnatiladi. Bu bozorga zörlab kiritiladigan N. bölib, odatdagi N.lardan yuqori böla-di va monopol foyda olişga xizmat qiladi; Ulgurji N. — tovar işlab çikaruvçilar savdo firmalariga to-varlarni bir yöla kötarasiga sotişida qöllanadi. Tovar birjalari va savdo uylarida xam ulgurji N.lar qöllanadi; şartnoma N.lari — sotuvçi va xaridorlarning roziligi b-n belgilanadigan va özaro tuziladigan şartnomada körsatiladigan N. Bunday N., odatda, şartnoma muddati amal qila-digan davrda özgarmaydi. Köproq mil-liy va xalqaro bozorlarda qöllanadi. Çakana N. — tovarlar bevosita is-te'molçilarga yakkalab sotilgan çogda qöllanadi va miqdori ulgurji N.dan yuqori böladi; Preyskurant N. — xaridor uçun bildirgiç yoki ma'lumot-noma N. bölib xizmat qiladi va haqiqiy N. preyskurantlar (körsatkiçlar)da e'lon qilingan N. atrofida bölişini anglatadi; D otatsiyalangan N. — davlat byudjeti hiso-bidan maxsus arzonlaştirilgan, bozor N.idan pastroq qilib belgilangan N., N.dagi farq byudjet beradigan dotatsiya b-n qoplanadi. Bu N.ni ötiş davrida turgan mamlakatlarda davlat aholini ijtimoiy himoyalaş uçun qöllaydi; Demping N. — bozorda öz mavqeini mustahamlaş va ra-qiblarni siqib çiqarişda qöllanadigan maxsus pasaytirilgan N., xalq-aro bozorlarda köproq qöllanadi.

Bozor kölamiga köra, N.lar xududiy (mintaqaviy), milliy va xalqaro bozor N.lar i ga bölinadi. Hududiy N. — faqat ma'lum hududiy bozorga xos bölib, u şu hudud doirasidagi omillar ta'sirida hosil böladi. Milliy bozor N.i — bir mamlakat doirasida amal qiluvçi va ularning xususiya-tini aks ettiruvçi N.lardir. Xalq-aro N. — muayyan tovarga ketgan baynalminal xarajatlarni, tovarning nafliligi jihatidan jahon standarti talabiga mos keliş darajasini va xa-lkaro bozordagi talab va taklif nis-batini hisobga oladi.

N.lar farqining miqdoriy ifodasi N. diapazoni deyiladi. N. diapazoni N.lar oraliğining puldagi ifodasidir. N. diapazoni quyi, örta va yuqori N.larni öz içiga oladi. Bu diapazon qançalik katta bölsa, tovar muomalasi şunçalik tez yuz beradi, talab b-n N. özaro boğlanadi. Iqtiso-diyot bir-biriga boğliq va yagona bölga-nidan turli tovarlar va xizmatlar N.lari birbirini yuzaga çikaradi, töldiradi va özaro ta'sir körsatadi. Ularning har biri özi b-n boğliq keyingi mahsulot xarajatlarini şakllantiradi. Köpgina sohalarda işlatiladigan eng muhim iqtisodiy resurlar (metall, neft, kumir, gaz, yoğoç, buğdoy, paxta kabi tovarlar) N.ining özgarişi bozordagi jami N.lar nisbatiga ta'sir körsatadi.

Ahmadjon Ölmasov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НАРХ, баҳо — товар қийматининг пулдаги шакли; бозор иқтисодиётида амал қилувчи иқтисодий дастак. Иқтисодий тафаккур тарихидаги айрим қарашларда Н.ни қийматнинг меҳнат назариясига асосланиб талқин қилишган, унга қийматнинг пулдаги ифодаси деб қаралган. 21-а. бошларидаги назариялар Н.ни пулнинг миқдорий назарияси асосида изохлаб, Н.га харажатлар, товарнинг нафлилиги ва рақобат таъсир этишини эътироф этади. Н.ни қиймат белгилайди, аммо у аниқ бир қийматдан юқори ёки паст бўлиши мумкин, бу эса бозордаги муайян товарга бўлган талаб ва таклифт боғлиқ. Н. фақат қийматни эмас, балки талаб ва таклиф, шунингдек, товарнинг ижтимоий фойдалилиги, сифати ва б. товарлар ўрнини боса олиши, муомаладаги пулнинг харид қобилиятига ҳам боғлиқ. Бинобарин, Н. қийматдан миқдоран фарқланади. Маҳсулот таннархи ҳар қандай Н.нинг асоси бўлиб, маҳсулотнинг ҳаётий цикли давомида унинг Н.идаги ўзгаришларга катта таъсир кўрсатади. Н. миқдори харажатларга ва товар сифатига тўғри мутаносибликда, ракрбатнинг шиддатига эса тескари мутаносибликда туради. Бозор иқтисодиётида Н. бир нечта вазифаларни бажаради: 1) ҳисоб-китоб ва ўлчов вазифаси —Н. воситасида қилинган харажатлар, олинган натижанинг пулдаги миқдори аникланади. Харажатлар ишлатилган ресурслар миқ-орини унинг Н.ига кўпайтириш opкали ҳисобланади; 2)рағбатлантириш вазифаси — Н. нинг ўзгариши и.ч. ҳажмини ўзгартиради. Талаб Н.га нисбатан тескари мутаносибликка эга. Н. пасайса талаб рағбатлантирилади, аксинча, Н. ошса (бошқа шарт-шароит ўзгармаган такдирда) таклиф рағбат олади. Н.даги ўзгариш ишлаб чиқарувчилар ва истеъмолчиларга иштиёқ бағишлайди; 3) рақобат воситаси вазифаси — Н. рақибни бозордан си-қиб чиқариш ва бозорда ўз мавқеини мустаҳкамлаш учун ишлатилади. Рақо-батчилар Н.ни ўзгартириб туриш, уни шароитга қараб турлича белгилаш ор-қали ўзаро беллашадилар. Н. рақобатлашувнинг иқтисодий воситаси ҳисобланади; 4) иқтисодиётни тар-тиблаш вазифаси — Н. бозор механизмидаги асосий иқтисодий дастак ёки восита. Н. ўзгаришига қараб нимани ва қанча и.ч. кераклиги аникланади. Муайян товарлар Н.ининг ошиши уларни кўплаб и.ч. кераклигини билдиради, аксинча, Н.нинг пасайиши товар и.ч.ни камайиши ёки умуман тўхтатилиши лозимлигини англатади. Н.га қараб бозори касод товарлардан воз кечилиб, бозори чаққон товарларни и.ч.га ўтилади. Бу эса ресурсларнинг бир соҳадан иккинчисига оқиб ўтиши-га, эски соҳа қисқариб, янги соханинг тез ривожланишига олиб келади. Н. ресурсларни қайта тақсимлаш орқали иқтисодиётни тартиблайди.

Иқтисодиётнинг турли тармоқларида товарлар ва хизматлар олди-сотдисида қулланилиши Н. тизимини яратади. Миллий иқтисодиёт ҳолатини ҳисоблашда жорий ва қиёсий Н.лар қўлланилади. Жорий Н.лар амалдаги Н.лар бўлиб, улар ёрдамида йил давомидаги и.ч. натижалари ҳисобланади. Қиёсий Н.ларда маълум йил асос қилиб олиниб, и.ч.нинг натижалари шу Н.да ҳисобланади ва бошқа йиллар б-н таққосланади. Жорий Н.лар инфляция туфайли ўзгариши ва реал иқтисодий натижани кўрсатмаслиги сабабли ялпи миллий маҳсулот, миллий даромад, реал иш ҳақи ва ш. к. кўрсаткичлар динамикаси қиёсий Н.ларда ҳисобланади.

Н. қайси бозорда амал қилиши, кимга мўлжалланганлиги ва қайси мақсадни кўзлашига қараб бир неча турларга бўлинади.

Эркин бозор Н.и (мувозанатли Н.) — эркин бозорда сотувчилар ва харидорлар кўпчилик бўлганидан улардан ҳеч бири ўзи хохлаган нархни ўрнатолмайди. Бу ерда талаб-таклиф нис-батига қараб эркин савдолашув Н.и, яъни мувозанатли Н. юзага келади; монопол Н. — монопол бозорда со-тувчи ёки харидор озчилик ёхуд танҳо бўлганида улар хохлаган Н. ўрнатилади. Бу бозорга зўрлаб киритиладиган Н. бўлиб, одатдаги Н.лардан юқори бўла-ди ва монопол фойда олишга хизмат қилади; Улгуржи Н. — товар ишлаб чикарувчилар савдо фирмаларига то-варларни бир йўла кўтарасига сотишида қўлланади. Товар биржалари ва савдо уйларида хам улгуржи Н.лар қўлланади; шартнома Н.лари — сотувчи ва харидорларнинг розилиги б-н белгиланадиган ва ўзаро тузиладиган шартномада кўрсатиладиган Н. Бундай Н., одатда, шартнома муддати амал қила-диган даврда ўзгармайди. Кўпроқ мил-лий ва халқаро бозорларда қўлланади. Чакана Н. — товарлар бевосита ис-теъмолчиларга яккалаб сотилган чогда қўлланади ва миқдори улгуржи Н.дан юқори бўлади; Прейскурант Н. — харидор учун билдиргич ёки маълумот-нома Н. бўлиб хизмат қилади ва ҳақиқий Н. прейскурантлар (кўрсаткичлар)да эълон қилинган Н. атрофида бўлишини англатади; Д отацияланган Н. — давлат бюджеты ҳисо-бидан махсус арзонлаштирилган, бозор Н.идан пастроқ қилиб белгиланган Н., Н.даги фарқ бюджет берадиган дотация б-н қопланади. Бу Н.ни ўтиш даврида турган мамлакатларда давлат аҳолини ижтимоий ҳимоялаш учун қўллайди; Демпинг Н. — бозорда ўз мавқеини мустаҳамлаш ва ра-қибларни сиқиб чиқаришда қўлланадиган махсус пасайтирилган Н., халқ-аро бозорларда кўпроқ қўлланади.

Бозор кўламига кўра, Н.лар худудий (минтақавий), миллий ва халқаро бозор Н.лар и га бўлинади. Ҳудудий Н. — фақат маълум ҳудудий бозорга хос бўлиб, у шу ҳудуд доирасидаги омиллар таъсирида ҳосил бўлади. Миллий бозор Н.и — бир мамлакат доирасида амал қилувчи ва уларнинг хусусия-тини акс эттирувчи Н.лардир. Халқ-аро Н. — муайян товарга кетган байналминал харажатларни, товарнинг нафлилиги жиҳатидан жаҳон стандарти талабига мос келиш даражасини ва ха-лкаро бозордаги талаб ва таклиф нис-батини ҳисобга олади.

Н.лар фарқининг миқдорий ифодаси Н. диапазони дейилади. Н. диапазони Н.лар оралиғининг пулдаги ифодасидир. Н. диапазони қуйи, ўрта ва юқори Н.ларни ўз ичига олади. Бу диапазон қанчалик катта бўлса, товар муомаласи шунчалик тез юз беради, талаб б-н Н. ўзаро боғланади. Иқтисо-диёт бир-бирига боғлиқ ва ягона бўлга-нидан турли товарлар ва хизматлар Н.лари бирбирини юзага чикаради, тўлдиради ва ўзаро таъсир кўрсатади. Уларнинг ҳар бири ўзи б-н боғлиқ кейинги маҳсулот харажатларини шакллантиради. Кўпгина соҳаларда ишлатиладиган энг муҳим иқтисодий ресурлар (металл, нефть, кумир, газ, ёғоч, буғдой, пахта каби товарлар) Н.ининг ўзгариши бозордаги жами Н.лар нисбатига таъсир кўрсатади.

Аҳмаджон Ўлмасов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.