Narx şakllanişi

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 80–81-b. — ziyouz.com

Narx şakllanişi - tovarlar va xizmatlarga belgilangan yaarsning bir qator omillar ta'sirida yuzaga kelişi jarayoni. Umumiy ma'noda — N.ş.ga davlat organlari (soliq, kredit va iqtisodiy siyosatning boşqa körinişlari orqali) hamda iqtisodiy fa-oliyat subyektlarining özlari ta'sir körsatadi. Tor ma'noda — firmalarning öz narx strategiyasini işlab çiqişi. N.ş.ning 3 asosiy — erkin, ma'muriy va aralaş tiplari mavjud. Erkin N.ş. talab va taklif asosida yuzaga keladi. Barça tovarlar va xizmatlar narxlarining bevosita ma'muriy belgilanişi ma'muriy, erkin va ma'muriy N.ş.ning turli nisbatlarda qöllanilişi aralaş N.ş.deb yuritiladi. N.ş. jarayoni tovar işlab çiqaruvçi firmadan boşlanib, bozor narxi örnatilgaç, tugallanadi.

N.ş.ning bozor real şaroitiga asoslangan 5 asosiy qoidasi mavjud; xarajatlarni qoplaş qoidasi — narx darajasi tovarlar sotilganda firmaning tovarlarni i.ç. va sotiş xarajatlari töla qoplanib, tadbirkorga minimal foydani ta'minlaşi kerak. Agar bu qoida amal qilmasa, firma zarar köradi yoki tadbirkor xeç bir daromad olmay öz işini töxtatadi. Xarajatlarni qoplaş zarurati narxning eng quyi çegarasini belgilaydi va narxning bundan past bölişi iqtisodiyot uçun maqbul emas; foydani maksimallaştiriş qoidasi — narx örtaça xarajatlardan yuqori qilib belgilanişi, tovar şu narx b-n sotilganda iqtisodiy foyda olinişi kerak. Firma öz tovariga narx qöyganda foydani maksimallaştirişni möljallaydi. Foydani maksimallaştiruvçi narx, odatda, monopollaşgan bozorda amal qiladi; ra-qobatda yengiş qoidasi — belgilangan narx darajasi xaridorlarni öziga oğdirib, raqibni bozordan si-qib çiqariş imkonini berişi zarur. Buning uçun oddiy tovarlar narxi vak,-tinça past belgilanadi, foyda kamayadi, lekin yöqotilgan foyda raqobatda yengiş uçun xizmat qiladi. Mazkur qoida nufuzli tovarlar narxini yuqoriroq belgilanişini bildiradi, çunki ularning xaridorlari puldor tabaqa hisoblanadi; peşqadamlik qoidasi — turdoş (örinbosar), ya'ni bir xil ehtiyojni qondiruvçi tovarlar narxi peşqadam firma belgilagan narxga binoan şakllanadi. Boşqa firmalar narxni peşqadam narxini möljalga olib unga yaqin qilib belgilaydi. Bu qoida odatda oligopoliya bozorida amal qiladi. Bunday bozorda firmalar ozçilik bölib narxlarni bir-biriga yaqin belgilagan holda, asosan, sifat va servis b-n raqobatlaşadi.

Narx quyi va yuqori çegara oraliğida şakllanadi. Agar quyi çegarani xarajatlarni qoplaş zarurati belgilasa, yuqori çegarani iste'molçilarning xarid qobiliyati belgilaydi. Narx yuqori çegaradan çiqib ketsa xaridorlarning puli yetmay, tovarlar sotilmaydi, quyi çegaradan past bölsa firmalar zararga uçrab, yopilib ketadi. N.ş.ning eng muhim talabi uning bozor şaroitiga moslanişi va özgaruvçan bölişidir. Narx belgilaşga davlatning aralaşuvi bozor qoidalariga zid. Şu sababli davlat bozor narxlarini erkinlaştirib, bozor qoidasidan taşqarida yuzaga keladigan mono-pol narxlarni çegaralab turadi.

Ahmadjon Ölmasov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НАРХ ШАКЛЛАНИШИ - товарлар ва хизматларга белгиланган яарснинг бир қатор омиллар таъсирида юзага келиши жараёни. Умумий маънода — Н.ш.га давлат органлари (солиқ, кредит ва иқтисодий сиёсатнинг бошқа кўринишлари орқали) ҳамда иқтисодий фа-олият субъектларининг ўзлари таъсир кўрсатади. Тор маънода — фирмаларнинг ўз нарх стратегиясини ишлаб чиқиши. Н.ш.нинг 3 асосий — эркин, маъмурий ва аралаш типлари мавжуд. Эркин Н.ш. талаб ва таклиф асосида юзага келади. Барча товарлар ва хизматлар нархларининг бевосита маъмурий белгиланиши маъмурий, эркин ва маъмурий Н.ш.нинг турли нисбатларда қўлланилиши аралаш Н.ш.деб юритилади. Н.ш. жараёни товар ишлаб чиқарувчи фирмадан бошланиб, бозор нархи ўрнатилгач, тугалланади.

Н.ш.нинг бозор реал шароитига асосланган 5 асосий қоидаси мавжуд; харажатларни қоплаш қоидаси — нарх даражаси товарлар сотилганда фирманинг товарларни и.ч. ва сотиш харажатлари тўла қопланиб, тадбиркорга минимал фойдани таъминлаши керак. Агар бу қоида амал қилмаса, фирма зарар кўради ёки тадбиркор хеч бир даромад олмай ўз ишини тўхтатади. Харажатларни қоплаш зарурати нархнинг энг қуйи чегарасини белгилайди ва нархнинг бундан паст бўлиши иқтисодиёт учун мақбул эмас; фойдани максималлаштириш қоидаси — нарх ўртача харажатлардан юқори қилиб белгиланиши, товар шу нарх б-н сотилганда иқтисодий фойда олиниши керак. Фирма ўз товарига нарх қўйганда фойдани максималлаштиришни мўлжаллайди. Фойдани максималлаштирувчи нарх, одатда, монополлашган бозорда амал қилади; ра-қобатда енгиш қоидаси — белгиланган нарх даражаси харидорларни ўзига оғдириб, рақибни бозордан си-қиб чиқариш имконини бериши зарур. Бунинг учун оддий товарлар нархи вак,-тинча паст белгиланади, фойда камаяди, лекин йўқотилган фойда рақобатда енгиш учун хизмат қилади. Мазкур қоида нуфузли товарлар нархини юқорироқ белгиланишини билдиради, чунки уларнинг харидорлари пулдор табақа ҳисобланади; пешқадамлик қоидаси — турдош (ўринбосар), яъни бир хил эҳтиёжни қондирувчи товарлар нархи пешқадам фирма белгилаган нархга биноан шаклланади. Бошқа фирмалар нархни пешқадам нархини мўлжалга олиб унга яқин қилиб белгилайди. Бу қоида одатда олигополия бозорида амал қилади. Бундай бозорда фирмалар озчилик бўлиб нархларни бир-бирига яқин белгилаган ҳолда, асосан, сифат ва сервис б-н рақобатлашади.

Нарх қуйи ва юқори чегара оралиғида шаклланади. Агар қуйи чегарани харажатларни қоплаш зарурати белгиласа, юқори чегарани истеъмолчиларнинг харид қобилияти белгилайди. Нарх юқори чегарадан чиқиб кетса харидорларнинг пули етмай, товарлар сотилмайди, қуйи чегарадан паст бўлса фирмалар зарарга учраб, ёпилиб кетади. Н.ш.нинг энг муҳим талаби унинг бозор шароитига мосланиши ва ўзгарувчан бўлишидир. Нарх белгилашга давлатнинг аралашуви бозор қоидаларига зид. Шу сабабли давлат бозор нархларини эркинлаштириб, бозор қоидасидан ташқарида юзага келадиган моно-пол нархларни чегаралаб туради.

Аҳмаджон Ўлмасов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.