Naşa

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 117–118-b. — ziyouz.com

Naşa (Cannabis) — naşadoşlar oilasiga mansub bir yillik öt ösimliklar turkumi; yigiriladiganlub tolali, moyli ekin. Vatani — Markaziy Osiyo. Tolasi va moyi uçun mil. av. 1-ming yillikdan ekib kelingan. Bir-biriga juda yaqin 3 turi bor: mada-niy yoki ekma N. (C.sativa) — tola oliş uçun Rossiya, Belorussiya, Ukraina, Ğarbiy Yevropa mamlakatlarida, Hindistonda ekiladi, yovvoyi holda Mongoliya, Afğoniston, Hindiston, Pokiston, Xitoyda ösadi; hind N.si (C.indica) — Eron, Turkiya, Suriya va b. mamlakatlarda uruğidan quyuq moy, bargi va poyasi çekiladigan naşa (narkotik mahsulot — gaşiş) va urğoçi töpgulidan marixuana oliş uçun yetiştiriladi, yovvoyi holda Örta Osiyo, Pokiston, Afğoniston, va b. mamlakatlarda ösadi; yovvoyi N. (C.ruderalis) — Örta Osiyo, Ğarbiy Sibir, Volgaböyida bahori ekinlar orasida, partov yerlarda begona öt si-fatida köp ösadi.

Madaniy N.ning ildizi öq ildiz. 1,5—2,0 m çuqurlikka kirib boradi. Poyasi 1—5 m gaça yetadi, diametri 10— 30 mm, 7—8 böğinli, nisbatan issiq-sevar, namsevar ösimlik. Naviga qarab vegetatsiya davri 65—160 kun. Ikki uyli (erkak va urğoçi ösimlikka bölinadi), çetdan çanglanadi. Barglari panjasimon, yaşil, bandlari qizğ-iş-binafşarang. Gultöplami şingil, urğoçi ösimliklarida ğuj, barg qöltiqlarida, erkak ösimliklarida esa yon şoxlarining uçlarida joyla-şadi. Gullaş davri 15—25 kun davom etib, erkak ösimlik gullari urğoçi ösimlik gullaridan 4—7 kundan keyin oçiladi. Mevasi ikki pallali, bir uruğli yonğoqça, yuzasi silliq, diametri 2—5 mm. 1000 dona uruği vazni 10—26 g. Uruği 1—2° da unib çiqadi, 8—10° da maysalanadi, —5, —6° sovuqqa çidaydi, 19—25° da yaxşi rivojlanadi. Şonalaş-gullaş davrida suvni kup talab qiladi. Erkak ösimliklari erta yetiladi. Tolasi poya pöstloğida joylaşadi, dağal, yöğon, ammo juda pişiq, nam ötkazmaydi. Po-yasida 27% gaça tola bulib, undan da-ğal gazlamalar, qop-qanor, arqon tayyorlanadi. Uruğida 30—35% moy, 18— 23% oqsil mavjud. Moyi qandolatçilikda, konserva, qayta işlaş, lok-böyoq sanoatida, sovun tayyorlaşda işlatiladi. Kunjarasi mollarga beriladi. Tola oliş uçun yoppasiga qatorlab, uruğ oliş uçun keng qatorlab ekiladi. Tolasi uçun gullaş davrida uriladi. Suvda ivitilib, kuri-tiladi va tolasi ajratib olinadi. Örta Osiyoda kadimdan narkotik modda beradigan hind N.si çilim çekişda işlatilgan.

Ad:. Yormatova D., Ösimlikşunoslik, T., 2000; Vinogradov B.I..,Atabayeva X., Dementyev A. A., Rasteniyevodstvo (praktikum), T., 1987.

Halima Otaboyeva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НАША (Cannabis) — нашадошлар оиласига мансуб бир йиллик ўт ўсимликлар туркуми; йигириладиганлуб толали, мойли экин. Ватани — Марказий Осиё. Толаси ва мойи учун мил. ав. 1-минг йилликдан экиб келинган. Бир-бирига жуда яқин 3 тури бор: мада-ний ёки экма Н. (C.sativa) — тола олиш учун Россия, Белоруссия, Украина, Ғарбий Европа мамлакатларида, Ҳиндистонда экилади, ёввойи ҳолда Монголия, Афғонистон, Ҳиндистон, Покистон, Хитойда ўсади; ҳинд Н.си (C.indica) — Эрон, Туркия, Сурия ва б. мамлакатларда уруғидан қуюқ мой, барги ва пояси чекиладиган наша (наркотик маҳсулот — гашиш) ва урғочи тўпгулидан марихуана олиш учун етиштирилади, ёввойи ҳолда Ўрта Осиё, Покистон, Афғонистон, ва б. мамлакатларда ўсади; ёввойи Н. (C.ruderalis) — Ўрта Осиё, Ғарбий Сибирь, Волгабўйида баҳори экинлар орасида, партов ерларда бегона ўт си-фатида кўп ўсади.

Маданий Н.нинг илдизи ўқ илдиз. 1,5—2,0 м чуқурликка кириб боради. Пояси 1—5 м гача етади, диаметри 10— 30 мм, 7—8 бўғинли, нисбатан иссиқ-севар, намсевар ўсимлик. Навига қараб вегетация даври 65—160 кун. Икки уйли (эркак ва урғочи ўсимликка бўлинади), четдан чангланади. Барглари панжасимон, яшил, бандлари қизғ-иш-бинафшаранг. Гултўплами шингил, урғочи ўсимликларида ғуж, барг қўлтиқларида, эркак ўсимликларида эса ён шохларининг учларида жойла-шади. Гуллаш даври 15—25 кун давом этиб, эркак ўсимлик гуллари урғочи ўсимлик гулларидан 4—7 кундан кейин очилади. Меваси икки паллали, бир уруғли ёнғоқча, юзаси силлиқ, диаметри 2—5 мм. 1000 дона уруғи вазни 10—26 г. Уруғи 1—2° да униб чиқади, 8—10° да майсаланади, —5, —6° совуққа чидайди, 19—25° да яхши ривожланади. Шоналаш-гуллаш даврида сувни куп талаб қилади. Эркак ўсимликлари эрта етилади. Толаси поя пўстлоғида жойлашади, дағал, йўғон, аммо жуда пишиқ, нам ўтказмайди. По-ясида 27% гача тола булиб, ундан да-ғал газламалар, қоп-қанор, арқон тайёрланади. Уруғида 30—35% мой, 18— 23% оқсил мавжуд. Мойи қандолатчиликда, консерва, қайта ишлаш, лок-бўёқ саноатида, совун тайёрлашда ишлатилади. Кунжараси молларга берилади. Тола олиш учун ёппасига қаторлаб, уруғ олиш учун кенг қаторлаб экилади. Толаси учун гуллаш даврида урилади. Сувда ивитилиб, кури-тилади ва толаси ажратиб олинади. Ўрта Осиёда кадимдан наркотик модда берадиган ҳинд Н.си чилим чекишда ишлатилган.

Ад:. Ёрматова Д., Ўсимликшунослик, Т., 2000; Виноградов Б.И..,Атабаева Х., Дементьев А. А., Растениеводство (практикум), Т., 1987.

Ҳалима Отабоева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.