Nasimiy
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 85–86-b. — ziyouz.com
Nasimiy (taxallusi; asl ismi — Ali, laqabi — Imodiddin) (1370, Şemahi —1471, Halab) — ozarbayjon mumtoz şoiri. Fors, arab tillari va adabiyotini çuqur örgangan. Mantiq, riyoziyot, tabiat va astronomiya fanlarini özlaştirgan. Mansur Hallojga kuçli e'tiqod qöygan, özini uning şogirdi hisoblaganidan ilk şe'rlarini Husayniy taxallusi b-n yozgan. 14-a. da Ozarbayjonda tasavvufdan ösib çiqqan hurufiylar oqimi keng yoyilib, unda inson omili muhim örin tutadi: inson, uning erki uluğlanadi; insonga ilohiy quvvatning zuhuri va tajassumi sifatida qaraladi. Hurufiylar tariqatining asosçisi, şoir va mutafakkir Fazlulloh Naimiy 1394 y. Şirvonga keladi va N. b-n uçraşadi. Uning hurufiylik qaraşlari yoş şoirga kuçli ta'sir qiladi va uni qabul etib, Fazlullohni öziga murşid biladi. Naimiyga hamohang Nasimiy taxallusini oladi. Ilğor fikrli kişilar ta'qib ostiga olinib, Naimiy Mironşoh tomonidan qatl qilingaç, ham özini qutqariş, ham hurufiylik ğoyalarini keng yoyiş maq-sadida N. Ozarbayjondan çiqib ketadi. U Bağdod, Onadöli, Tokat, Bursa va b. joylarda yaşaydi, nihoyat Halabda qaror topadi. Misr sultoni Muayyaddin N.ni dahriylikda ayblab, tiriklayin terisini şildiradi.
N. ilk bor ozarbayjon tilvda ijod qilgani, ozarbayjon adabiy tilini xalq jonli sözlaşuv tiliga yaqinlaştirgani b-n ozarbayjon adabiyoti tarixida alohida örin tutadi. U, Hasan öğli va Qozi Burhoniddindan keyin, ozarbayjon tilida yaratilgan şe'riyatning ustodlaridandir. N. fors tilida ham asarlar yozgan, uning forsiy ijodi Eronda alohida töplam holida naşr etilgan.
N. özining isyonkor va hassos şe'rlari b-n dunyoning köpgina mamlakatlarida maşhur. Öz fikr-öylari, tuyğukeçinmalarini xalqona sodda uslubda bayon qilgan. N. şe'rlari bir qaraşda oddiy, sodda bölib körinsada, lekin mazmunan çuqur va badiiy yuksak. U köproq diniy-tasavvufiy mavzularni qalamga olib, özi mansub hurufiylik ğoyalarini uluğlagan. N. ozarbayjon adabiyoti tarixida mardlik, jasorat, qaqramonlik timsoli sifatida şuhrat qozongan. Lutfiy, Alişer Navo-iy, Maşrab va b. özbek şoirlari uning şaxsi va ijodiga ehtirom b-n qaraşgan. «Nasoyim ul-muhabbat»d,a u turkiy maşoyixlar qatorida zikr etiladi. Qölyozmalari Turkiya, Iroq, Suriya, Misr, Eronda hamda Parij, London, Kembrij, Oksford, Sankt-Peterburg, Boku, Toşkent va b. şaharlardagi kutubxonalarda sakdanadi. Devoni naşr qilingan (1844, 1881, 1929).
As: Asarlar, T., 1977.
Ad.:Arif M., Istoriya azerbaydjanskoy literaturi, Baku, 1971; Orasli H., Imodidsin Nasimiy (hayoti va ijodi), T., 1973.
Ergaş Oçilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАСИМИЙ (тахаллуси; асл исми — Али, лақаби — Имодиддин) (1370, Шемаҳи —1471, Ҳалаб) — озарбайжон мумтоз шоири. Форс, араб тиллари ва адабиётини чуқур ўрганган. Мантиқ, риёзиёт, табиат ва астрономия фанларини ўзлаштирган. Мансур Ҳалложга кучли эътиқод қўйган, ўзини унинг шогирди ҳисоблаганидан илк шеърларини Ҳусайний тахаллуси б-н ёзган. 14-а. да Озарбайжонда тасаввуфдан ўсиб чиққан ҳуруфийлар оқими кенг ёйилиб, унда инсон омили муҳим ўрин тутади: инсон, унинг эрки улуғланади; инсонга илоҳий қувватнинг зуҳури ва тажассуми сифатида қаралади. Ҳуруфийлар тариқатининг асосчиси, шоир ва мутафаккир Фазлуллоҳ Наимий 1394 й. Ширвонга келади ва Н. б-н учрашади. Унинг ҳуруфийлик қарашлари ёш шоирга кучли таъсир қилади ва уни қабул этиб, Фазлуллоҳни ўзига муршид билади. Наимийга ҳамоҳанг Насимий тахаллусини олади. Илғор фикрли кишилар таъқиб остига олиниб, Наимий Мироншоҳ томонидан қатл қилингач, ҳам ўзини қутқариш, ҳам ҳуруфийлик ғояларини кенг ёйиш мақ-садида Н. Озарбайжондан чиқиб кетади. У Бағдод, Онадўли, Токат, Бурса ва б. жойларда яшайди, ниҳоят Ҳалабда қарор топади. Миср султони Муайяддин Н.ни даҳрийликда айблаб, тириклайин терисини шилдиради.
Н. илк бор озарбайжон тилвда ижод қилгани, озарбайжон адабий тилини халқ жонли сўзлашув тилига яқинлаштиргани б-н озарбайжон адабиёти тарихида алоҳида ўрин тутади. У, Ҳасан ўғли ва Қози Бурҳониддиндан кейин, озарбайжон тилида яратилган шеъриятнинг устодларидандир. Н. форс тилида ҳам асарлар ёзган, унинг форсий ижоди Эронда алоҳида тўплам ҳолида нашр этилган.
Н. ўзининг исёнкор ва ҳассос шеърлари б-н дунёнинг кўпгина мамлакатларида машҳур. Ўз фикр-ўйлари, туйғукечинмаларини халқона содда услубда баён қилган. Н. шеърлари бир қарашда оддий, содда бўлиб кўринсада, лекин мазмунан чуқур ва бадиий юксак. У кўпроқ диний-тасаввуфий мавзуларни қаламга олиб, ўзи мансуб ҳуруфийлик ғояларини улуғлаган. Н. озарбайжон адабиёти тарихида мардлик, жасорат, қақрамонлик тимсоли сифатида шуҳрат қозонган. Лутфий, Алишер Наво-ий, Машраб ва б. ўзбек шоирлари унинг шахси ва ижодига эҳтиром б-н қарашган. «Насойим ул-муҳаббат»д,а у туркий машойихлар қаторида зикр этилади. Қўлёзмалари Туркия, Ироқ, Сурия, Миср, Эронда ҳамда Париж, Лондон, Кембриж, Оксфорд, Санкт-Петербург, Боку, Тошкент ва б. шаҳарлардаги кутубхоналарда сакданади. Девони нашр қилинган (1844, 1881, 1929).
Ас: Асарлар, Т., 1977.
Ад.:Ариф М., История азербайджанской литературы, Баку, 1971; Орасли Ҳ., Имодидцин Насимий (ҳаёти ва ижоди), Т., 1973.
Эргаш Очилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.