Nasl almaşinişi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 87-b. — ziyouz.com
Nasl almaşinişi - organizmlarning hayotiy siklida ular avlodi (nasli, hayotiy guruhlari)ning qonuniy almaşinib turişi.
Hayvonlarda N.a. birlamçi va ikkilamçi böladi. Bir hujayralilarga xos bölgan birlamçi N.a.da jinsiy generatsiya jinssiz köpayadigan hujayra (agameta)lar b-n almaşinib turadi. Mas, foraminiferalarda almaşinib turadigan nasl jinsiy va jinssiz individlar, ya'ni gamont va agamontlardan iborat. Gametalar hosil bölişidan oldin meyoz röy bergani uçun jinsiy avlod va gametalar gaploid, zigota va agamontlar diploid böladi. Quyoşlilar va ayrim xivçinlilarda meyoz gametalar hosil bölişi b-n boğliq bölgani tufayli, faqat jinsiy hujayralar gaploid böladi. Xuddi şunga öxşaş xususiyatlar köp hujay-ralilar uçun ham xos. Ikkilamçi N. a. geterogoniya va metagenez şaklda boradi. Geterogoniya normal jinsiy köpayişning partenogenez b-n, metagenez esa jinsiy va jinssiz köpayişning gallanib turişidan iborat. Geterogoniya sörğiçlilar, ayrim tögarak çuvalçanglar, boşaylangiçlilar, böğimoyokdilar; metagenez krbikdilar va böşliqiçlilar uçun xos. Böşliqiçlilarning jinsiy nasli erkin yaşovçi meduzalar, jinssiz nasli esa ötroq poliplardan iborat.
Ösimliklarda N. a. gaploid jinsiy, ya'ni gametofit va diploid jinssiz, ya'ni sporofit nasli b-n almaşinib turişidir. Gametofit (gametalar hosil qiluvçi böğin) bir jinsli (ayrim qönğir suvötlar, har xil sporali paporotniklar, plaunlar, uruğli ösimliklar) yoki ikki jinsli (sfagnum, teng sporali paporotniklar, plaunlar) böladi. Sporofitning spo-rangiylarida metoz orqali gaploid sporalar hosil böladi. Sporalardan yana jinsiy böğin gametofit ösib çiqadi. Izomorf N. a.da gametofit va sporofit bir xil (yaşil, qönğir va köpçilik qizil suvötlarda), geteromorf N. a.da gametofit va sporofit har xil (yuksak ösimliklarda) tuzilgan. Suvötlarda N. a.ning ikkala xili ham uçraydi. Şunday qilib, izomorf N. a.da har bir ösimlik turi ikki xil (gametofit ikki jinsli bölganida) yoki uç xil (gametofit ayrim jinsli bölganida) alohida yaşovçi individlardan iborat (ayrim yaşil, qönğir va köpçilik qizil suvötlar). Geteromorf N. a.da gametofit va sporofit musta -qil rivojlanadi (laminariya, teng sporali paporotniklar, plaunlar, qirqböğimlar) yoki ulardan biri ik-kinçisi hisobiga rivojlanadi (yösinlar, uruğli ösimliklar). Geteromorf N. a.da, odatda, bir böğin (köpinça sporofit) ikkinçisidan
ustunlik qiladi. Yuksak ösimliklarda gametofit liniyasi böyiça evolyutsiya faqat yösinlarda kuzatiladi. Ularda sporofit kösakça kurinişida urğoçi gametofitning uçki qismida hosil böladi. Qolgan barça yuksak ösimliklar evolyutsiyasi sporofit liniyasi böyiça davom etgan. Ularda sporofit barg va poyali ösimlik bölib, yaxşi rivojlangan. Gametofit esa kiçik, qisqa umr köradigan alohida ösimtadan (teng sporali paporotniklar, plaunlar, qirqböğimlar) yoki sporofit xisobidan rivojlanadigan mikroskopik hosiladan iborat (har xil sporali paporotniklar, plaunlar, oçiq uruğlilar, gulli ösimliklar).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАСЛ АЛМАШИНИШИ - организмларнинг ҳаётий циклида улар авлоди (насли, ҳаётий гуруҳлари)нинг қонуний алмашиниб туриши.
Ҳайвонларда Н.а. бирламчи ва иккиламчи бўлади. Бир ҳужайралиларга хос бўлган бирламчи Н.а.да жинсий генерация жинссиз кўпаядиган ҳужайра (агамета)лар б-н алмашиниб туради. Мас, фораминифераларда алмашиниб турадиган насл жинсий ва жинссиз индивидлар, яъни гамонт ва агамонтлардан иборат. Гаметалар ҳосил бўлишидан олдин мейоз рўй бергани учун жинсий авлод ва гаметалар гаплоид, зигота ва агамонтлар диплоид бўлади. Қуёшлилар ва айрим хивчинлиларда мейоз гаметалар ҳосил бўлиши б-н боғлиқ бўлгани туфайли, фақат жинсий ҳужайралар гаплоид бўлади. Худди шунга ўхшаш хусусиятлар кўп ҳужай-ралилар учун ҳам хос. Иккиламчи Н. а. гетерогония ва метагенез шаклда боради. Гетерогония нормал жинсий кўпайишнинг партеногенез б-н, метагенез эса жинсий ва жинссиз кўпайишнинг галланиб туришидан иборат. Гетерогония сўрғичлилар, айрим тўгарак чувалчанглар, бошайлангичлилар, бўғимоёкдилар; метагенез крбикдилар ва бўшлиқичлилар учун хос. Бўшлиқичлиларнинг жинсий насли эркин яшовчи медузалар, жинссиз насли эса ўтроқ полиплардан иборат.
Ўсимликларда Н. а. гаплоид жинсий, яъни гаметофит ва диплоид жинссиз, яъни спорофит насли б-н алмашиниб туришидир. Гаметофит (гаметалар ҳосил қилувчи бўғин) бир жинсли (айрим қўнғир сувўтлар, ҳар хил спорали папоротниклар, плаунлар, уруғли ўсимликлар) ёки икки жинсли (сфагнум, тенг спорали папоротниклар, плаунлар) бўлади. Спорофитнинг спо-рангийларида метоз орқали гаплоид споралар ҳосил бўлади. Споралардан яна жинсий бўғин гаметофит ўсиб чиқади. Изоморф Н. а.да гаметофит ва спорофит бир хил (яшил, қўнғир ва кўпчилик қизил сувўтларда), гетероморф Н. а.да гаметофит ва спорофит ҳар хил (юксак ўсимликларда) тузилган. Сувўтларда Н. а.нинг иккала хили ҳам учрайди. Шундай қилиб, изоморф Н. а.да ҳар бир ўсимлик тури икки хил (гаметофит икки жинсли бўлганида) ёки уч хил (гаметофит айрим жинсли бўлганида) алоҳида яшовчи индивидлардан иборат (айрим яшил, қўнғир ва кўпчилик қизил сувўтлар). Гетероморф Н. а.да гаметофит ва спорофит муста -қил ривожланади (ламинария, тенг спорали папоротниклар, плаунлар, қирқбўғимлар) ёки улардан бири ик-кинчиси ҳисобига ривожланади (йўсинлар, уруғли ўсимликлар). Гетероморф Н. а.да, одатда, бир бўғин (кўпинча спорофит) иккинчисидан
устунлик қилади. Юксак ўсимликларда гаметофит линияси бўйича эволюция фақат йўсинларда кузатилади. Уларда спорофит кўсакча куринишида урғочи гаметофитнинг учки қисмида ҳосил бўлади. Қолган барча юксак ўсимликлар эволюцияси спорофит линияси бўйича давом этган. Уларда спорофит барг ва пояли ўсимлик бўлиб, яхши ривожланган. Гаметофит эса кичик, қисқа умр кўрадиган алоҳида ўсимтадан (тенг спорали папоротниклар, плаунлар, қирқбўғимлар) ёки спорофит хисобидан ривожланадиган микроскопик ҳосиладан иборат (ҳар хил спорали папоротниклар, плаунлар, очиқ уруғлилар, гулли ўсимликлар).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.